ده‌لاقه‌

ڕاپەڕین!

2011-12-14T17:52:00.002-08:00

ژنان، زیندوو و مردویان پارێزگاری لە ئابڕوو و گەورەیی پیاوان دەکەن. بە زیندوویی کە نامووسی پیاون و تەنانەت پارێزەری داوێن پیسی ئەوانیشن. ئەو ژنانەی بە دەست باوک و برا و مام و خاڵ و مێرد دەکوژرێن، دەبێ کوشتنەکەیان و مافی پێشێلکراوی بوونیان بێدەنگی لێبکرێ تاکوو گەورەیی و ناو و دەنگی تاکی کورد بە وتەی پیاوی کورد بپارێزرێت. ئەو مێشکەی پێی وایە داکۆکی کردن لە سەر ساندنەوەی مافێکی دزراو هۆی ناوزڕاندنە، دەبێ زۆر ڕووت و داپڵۆساو بێت کە هەوڵدان بۆ خاشەبڕکردنێکی کردەوەیەکی نامرۆڤانە بە گەورەبوونی تاکی کورد دەست-نیشان ناکات. خودا و پیاوی خودا و ڕێ و ڕەوشتی خودایانە دژی ئازادی ژن و دژی ژیانێکی شیاوی مرۆڤ بۆ مرۆڤی ژنە. ڕاپەڕینی بیری ژنی کورد بە سەر پیاوی کورد قوناخێکە بۆ ساندنەوەی مافی زەوتکراو و ناوی زەوتکراوی ژنی کورد و ژنانی کورد لەم ڕێیە دا زۆر شت دەکەن بە قوربانی، تەنانەت بوونیان. ئەوەی کە چەند ژنی کورد تا وەدیهاتنی ئەم ئاواتە دەبنە قوربانی بە دەستی پیاوی کورد، پرسیارێکە کە پیاوی کورد دەبێ لە خۆیانی بکەن. تا کەنگێ لە سەر تەختی خودایەتی نایەنێ خوارێ و شان بە شانی ژنان هەوڵ بۆ پێکهێنانی ژیانێکی ئازاد و کۆمەڵگایەکی ئازاد نادەن؟

من مرۆڤم!

2011-12-10T01:28:00.001-08:00

زۆر بێباکم و بە ڕاشکاوی پیتی دەڵێم، ماندوو بووم لە شێوەی هەڵبەستنی وشەکانت، لە جۆری تێڕامان و وردبینیەکانت، لە شێوەی نووسین و داڕشتنەکانت. هەموویانم خستۆتە نێو بازنەیەک بەناوی سەردەمی زوو. ئەوەی ئەڕۆ و ئێستا و هەنووکەژی هەڵبەسترابێت، باست کردبێت، داڕشترابێت یان نووسیبێت، هەمووی لەو بازنەیە دایە.

سەردەمی زوو کاتێک ویستت چیرؤکی خۆم و خۆت دابڕێژی و بە ناو ڕۆژی یەکەمی بوونەوە و ڕۆژی یەکەمی ژین و هەبوون تۆماری کەی، من کۆیلە بووم و تۆ خودا، من تاوانبار و تۆ مەزلووم. چیرۆکەکەت درێژ بۆوە، من بوومە دیلێکی هەتاهەتایی و تۆش خودایەکی نەمر. ئەو جۆرەی خۆت پێت باش بوو و تا ئەو جێیەی بیرت بڕی دەکرد، یاسای ژینت بۆ هەڵبەستیم، سنوورەکانت بۆ کیشام، سەربەستی منت بە دیل گرت و ئاشتیت لە دنیادا خنکاند. من بووم بە کەرەسەیەک لە چاوی تۆدا، بە کەرەسەیەکی هاسانکەرەوەی ژیان، هێورکردنەوەی ژیانی تۆ و گوێ لە مستی فەرمانی تۆ.

پاش چەند سەد دانە سەدە، ئەو کاتەی هەستەکانی دیکەت جگە لە دەستهەڵاتخوازی کەوتنە دارە دارە و کەوتنە سەرپێ و پێیان هەڵگرت، هونەر هاتە نێو گۆڕەپانی دەستهەڵاتتەوە و ئەوجار یاساکانت، سنوور دیاریکردنەکانت، سەلماندنی گەورەیی و شکۆت بە بەر باڵای وشە داکرد و دەستهەڵاتت بەربڵاوتر بوو و لە هەموو لایەکەوە زنجیرەکانی دەستهەڵاتت لە لاق و دەستم گرێدا.

ئێستاش ماندووم لە جۆری دەربڕینت ، لە شێوەی جوان بینیت، لە ئەو هەموو خۆپەرەستی و پیاوپەرەستیەت. کەنگێ پێت وایە بەو پلەیە بگەی کە بتوانی خۆم و خۆت وەکوو یەک ببینی، هاوشانی یەک، لە ڕیزی یەک؟ کەنگێ پێت وایە بیرت لە بەرپێی خۆت زیاتر بڕبکات؟ سەردەمی زوو زۆر لە مێژە تێپەڕیوە، ڕیسە و یاسا گۆڕدراون. مرۆڤ ئێستاکە دوو جۆرن، ژن و پیاو، پیاو و ژن! سەردەمی خودایەتی تاک و تەنیا بە سەر چووە. لە کیست چوو، نەتزانیبوو ئەگەر جەستەم یەخسیرت بێت، مێشکم هەمیشە سەربەستە، بیرم بە دیل ناگرترێ، لە کیست چوو!

ئەوڕۆ کە دەستهەڵاتت سڕدراوەتەوە، نەتتوانیوە بە وشەکانت وازبهێنی! مێشکت لە کام سەردەم دەژی؟ لێم بڕوانە، لێم بنواڕە، من مرۆڤم. ئەگەر زەمانێک کەرەسەی خۆشی بوونت بووم، کەرەسەی گەیشتن بە دەستهەڵاتت بووم، ئامرازی حەسانەوەت بووم، بەڵام مرۆڤ نەبووم بە لای تۆوە، ئێستاکە زەین بدە، من مرۆڤم. بۆ خۆشی خۆت بە حەیوانم مەشۆبهێنە، من مرۆڤم، بە خواردنم مەشوبهێنە، من مرۆڤم، بە داروگیام مەشوبهێنە، من مرۆڤم! دەزانم زۆر گرانە ژێردەستەکەت وەکوو خۆت سەیر بکەی، بەڵام ئەوە ڕاستی سەردەمی ئەوڕۆیە. تۆ یاسادانەر نەماوی، لە خودایەتیش کەوتووی وخودایەکیش نیە پاکانەی تاوانەکانت بۆ بکات و و تاوانبارێکی وەکوو منت بۆ ببینێتەوە.

پەلەقاژەی دەستهەڵاتتە، بەڵام لە سەردەمی ئەوڕۆدا، ئەو مرۆڤە دەستهەڵاتدارە کە بیری زیاتر بڕبکات. سەردەمی خودایەتیت بەسەر چوو، من مرۆڤم، تۆش مرۆڤی!

سەرچاوە: ڕەشماڵ

2011-07-27T01:21:00.002-07:00

دەزانی، چیرۆکی ئەو و خواکەی یان خواکانی پێویستی سەردەم بوو و پێویستی سەردەمە. خوا پشتیوانە و پاڵپشت، خوا پێکهێنەرە و سەرچاوە، خوا هێزە بۆ جەستەی لاواز و ورەی لەرزۆکی. نە من، نە تۆ، نە ئەو ناتوانین خواکەی لێ بستێنین و جێگۆڕکەی پێبکەین و لە ڕیزی بیرۆکەکانی بیسڕینەوە، تەنیا ئەو دەبێ بە خۆیدا بچێتەوە و بەزەیی و یەکسانی لە چوارچێوەی خواکەی دا بگونجێنێ و تێڕامانێکی هەبێ لە سەر بڕواکانی. تا ئێرە هاتووین و سەردەم لە دوای سەردەم لە گەڵ چیرۆکی ئەو و خواکانی بینەر و دەورگێڕی یاساکانی خواکان و بێبەزەییەکانی ئەو لە زمان خواکانیەوە بووین و سەردەم لە پاش سەردەم بە بیانووی جیاوازی ڕەنگ و زمان و ڕوانگە و بوون و مانەوە بۆ بەردوامی دەسەڵاتی ئەو چەوساوینەوە و سەردەم لە پاش سەردەم یاساکانی ئەو و خواکان لە زۆری داوە و گۆڕەپانی گۆڕان و سازدانی بۆ من و تۆ بەرتەسک و بەرتەسکتر بۆتەوە و زۆربەی من و تۆیەکان بەزاوین و هاوڕەنگی بیرەکانی ئەو و خواکانی بووین و سەری کڕنوشمان بۆیان دانواندوە.

من و تۆ ناتوانین خواکەی لێ بستێنین، ئێستا نەخشێکی دێرینە لە سەر مێشکی. پێویستە گەورە بین و بیرەکانمان باڵا بکەن، پێویستمان بە گەورەبوونە، پێویستیان بە گەورەبوونە، بە بەرینبوونەوە و زۆرتر بڕکردنی مەودای بیرەکانیان و بیرەکانمان. پێویستە بە چاوی خۆمان سەیر بکەین و بە بیری خۆمان سەفەری دوور و درێژی بوونمان بپێوین، پێویستە پرسیار بکەین لە خۆمان، لە خۆیان. پێویستە گومان بکەین و دوڕدۆنگ بین لە بڕواکان، باوەڕەکان، ئەگەر نەختێک لە سەدیش ئیمکانی گومان و دوڕدۆنگی هەبێ ... بەڵام ڕێگایەکی دوور و درێژە و بە سەدان ساڵیش ڕێی دوورمان کورت نابێتەوە.

ڕاوەستانێک!

2011-07-26T19:23:00.004-07:00

جارێکی تر لە سەرڕاوە با بیرمان، باوەڕمان بە سەر بکەینەوە. ئەو بەسەرکردنەوەیە وەکوو هەموو بەسەرکردنەوەیەکی دیکەیە؛ ڕەنگە بیرۆکەیەک هەڵە بێ و پێویستی بە ڕاستکردنەوە بێ؛ ڕەنگە هێندێ لە بیرۆکەکان پێویست بێ بسڕدرێنەوە، یان بۆشاییەک دەبێ تەژی بکردرێتەوە. بیر و باوەڕیش وەکوو هەر شتێکی دیکە پێویستیان بە بەسەرکردنەوەیەکی ماوە بە ماوە هەیە و تۆزی “سووڕی دەوران”یان دەبێ لە سەر بتەکێندرێ و کارتێکردنە بە زۆر بە سەر داسەپێندراوەکانیان لە سەر لابردرێ. ئەم جار بەر لە دانانی هەر کام لە هزرەکان لە شوێنی خۆیان پرسیاری بوون و نەبوون، مانەوە و نەمانەوە، ڕاست و هەڵە بوون و سەرچاوەکەیان لە خۆمان بکەین. ئەگەر لە هیچ شتێکدا ئازادیمان نەبێ، نابێ خۆمان ئازادی دەستتێوەردان لە بیروباوەڕی خۆمان لە خۆمان بستێنین. هەر شتێک و هەر خاڵێک و هەر بیرۆکەیەک جێی تێڕامانە، چون وەرگرتن یان وەرنەگرتنیان لە سەر ئاکار و سروشتی ئێمە شوێن دادەنێ، کەوابوو هەر چۆن ڕازی نین هەر جۆرە خواردنێک تاقی بکەینەوە تا نەزانین سەرچاوەکەی لە کوێوەیە و چۆن سازکراوە، دەبێ بەزەییمان بە مێشکیشمان دابێ کە شوێنی گیرسانەوەی هەر جۆرە بیر و باوەڕیک نەبێ، چون لە ڕاستی جۆری چۆن بژین و چۆن هەبوونمان داگیر دەکات و ئەوەش ناسنامەی چۆن بوونمان دیاری دەکات.

ژن له‌ نێوان باوه‌ڕه‌ زانستیه‌کاندا

2008-08-13T22:53:00.006-07:00

پیاو له‌ سه‌ره‌تای ناردنی په‌یامهێنه‌ره‌کان له‌ لایه‌ن خواوه‌، تۆوی دووبه‌ره‌کی و دژایه‌تی له‌ نێو مرۆڤه‌کان دا ده‌نێته‌وه‌ و ئه‌مره‌که‌ی زۆر به‌ سانایی ده‌چه‌سپێندرێ، چون په‌یامێکی ئاسمانیه‌. هه‌ر ئه‌و کات که‌ مووسا له‌ کتێبه‌که‌ی دا له‌ زمان خواوه‌ ده‌نووسێ: " ڕق و قین له‌ نێوان ژن و پیاو دا له‌ سه‌ر عه‌رز پێک دێنم و ژن بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ ژێرچه‌پۆکی پیاو ده‌بێ"، نه‌هامه‌تیه‌کان ده‌ست پێده‌که‌ن و بیره‌ پووچه‌ڵه‌کان ناوبانگ ده‌رده‌که‌ن. ئه‌و ڕه‌وته‌ هه‌ر درێژه‌ی‌ پێده‌درێ و به‌ نێوان سه‌رده‌می شارستانییه‌ت و چاخه‌کانی پاش ئه‌ویش دا تێده‌په‌ڕێ.

په‌یامه‌کانی پیاو له‌ زمان خواوه‌ کارتێکردنێکی وه‌ها له‌ سه‌ر بیر و باوه‌ڕی نێرینه‌ داده‌نێ و هه‌ستی شانازی به‌ پیاوبوونی ده‌جووڵێنێته‌وه‌‌ که‌ ته‌نانه‌ت ئه‌م بیره‌ توێژی پیاوه‌ فره‌ زانا و لێکۆله‌وه‌ره‌کانیش ده‌گرێته‌وه‌.

له‌ مه‌ڕ چلۆن پێکهاتنی مرۆڤ له‌ ناو له‌شی ژن دا ته‌نیا یه‌ک باوه‌ڕ هه‌بوو که‌ ئه‌ویش تا ئاخر و ئۆخرییه‌کانی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌ بڕه‌وی هه‌بوو. به‌ پێی باوه‌ڕی زانایانی یوونانی کۆن، پیاو تووی مرۆڤ له‌ له‌شی ژن دا ده‌چێنی و له‌شی ژنیش وه‌کوو خۆڵ وایه‌ بۆ به‌رهه‌م گه‌یاندنی ئه‌م تووه‌. له‌ ناوه‌ڕاسته‌کانی سه‌ده‌ی هه‌فده‌، باوه‌ڕی زانایانی یوونانی کۆن باشتر جێی خۆی ده‌کاته‌وه‌ کاتێک بیری ئه‌وه‌ی که‌ له‌ ناو تووی پیاو دا مرۆڤێکی چکۆله‌ی تێدایه‌ و بۆ گه‌وره‌ بوونی ده‌بێ له‌ ناو له‌شی ژن دا بچێندرێ، بڵاو ده‌بێته‌وه‌. یانی ئه‌وه‌ی که‌ پیاو سه‌رچاوه‌ی یه‌که‌می به‌ره‌ی مرۆڤه‌ و هه‌موو پێداویستیه‌کانی پێکهێنانی مرۆڤێک له‌ پیاوه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ و ژن هیچ کارتێکردنێکی له‌ سه‌ر چۆنیه‌تی دروست بوونی مرۆڤ نیه‌ جگه‌ له‌وه‌ی که‌ عه‌رزێکه‌ بۆ پێگه‌یشتنی. ئه‌و باوه‌ڕه‌ش به‌ زۆری هه‌ر له‌ ژێر کارتێکردنی په‌یامه‌کانی پیاو(خوا) دا بوو له‌ ناو کتێبه‌ ئاسمانییه‌کان دا. کاتێک پیاو له‌ زمان خواوه‌ ده‌ڵێ که‌ ژنم له‌ پیاو خوڵقاند له‌ ڕاستی بناغه‌یه‌که‌ بۆ ئه‌و باوه‌ڕه‌ی که‌ ده‌ڵێ له‌ ناو تووی نێرینه‌ دا مرۆڤێکی تێدایه‌.

به‌ڵام ئه‌م باوه‌ڕه‌ تا کۆتاییه‌کانی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌ خۆده‌گرێ و زانست به‌رپرچی ئه‌م باوه‌ڕه‌ ده‌داته‌وه. زۆر باوه‌ڕی دیکه‌ش سه‌باره‌ت به‌ سه‌قه‌ت بوونی ژن له‌ باری توانایی مێشک و توانایی له‌ش - به‌ پێی سه‌رچاوه‌ ئاسمانییه‌کان - له‌ پاش سه‌ده‌ی هه‌ژده‌ و نۆزده‌ی پاش زایین به‌ شێوه‌یه‌کی ته‌واو زانستی خه‌تی سووریان به‌ سه‌ر داده‌کێشرێ‌.

لێره‌ دا زانست ده‌توانێ سنووره‌کان ببه‌زێنێ و باوه‌ڕه‌ سه‌قه‌ته‌کان بسڕێته‌وه‌ با سه‌رچاوه‌ش کتێبه‌ پیرۆزه‌کان بن، به‌ڵام بۆ به‌رپرچدانه‌وه‌ی خوای هه‌ڵقوڵاوی مێشکی نێرینه‌ و ڕوونکردنه‌وه‌ی بیره‌کان، سنووره‌کان پڕمه‌ترسین، چون لێره‌ ڕووبه‌ڕووی خه‌ڵکێک ده‌بیه‌وه‌ که‌ به‌ چاوی قووچاو و مێشکی گرێدراوه‌وه‌ باوه‌ڕێکیان ئاوێته‌ی ژیانیان کردوه‌ که‌ گه‌وره‌ترین پاڵپشتی ژیانیانه‌. هه‌ربۆیه‌ زانست ناتوانێ به‌رپرچی باوه‌ڕی خه‌ڵکێک بداته‌وه‌ که‌ پشتیان له‌ زانست کردوه‌.

پرسیارێکی دیکه‌ که‌ لێره‌ دا سه‌ر هه‌ڵده‌دا ئه‌وه‌یه‌ که‌ زانایانی یوونانی کۆن باوه‌ڕیان به‌ خوای تاقانه‌ی پیاو نه‌بووه‌، به‌ڵکوو شێوه‌ی چه‌ند خوایی له‌ نێویان دا باو بووه‌ و سه‌ڕه‌رای ئه‌وه‌ش باوه‌ڕه‌که‌یان له‌ مه‌ڕ پیرۆزبوونی پیاو جیاوازییه‌کی ئه‌وتۆی له‌ گه‌ڵ باوه‌ڕی په‌یامهێنه‌ره‌کانی خوای تاقانه‌ (پیاو) نیه‌!

سه‌ڕه‌رای هه‌بوونی خواژنه‌کان و خوا نێرینه‌کان له‌ میتۆلۆژی یوونانی کۆن دا، دیسان پیاو پله‌ و پایه‌ی له‌ سه‌رتر بووه‌ و ژن به‌ ڕه‌گه‌زی خوارتر له‌ پیاو ناساندراوه‌ که‌ ئه‌وه‌ش جیا بووه‌ له‌ پێگه‌ و پله‌ی خواژنه‌کان، چون ئه‌وان مه‌زنایه‌تی تایبه‌ت به‌ خۆیان هه‌بووه‌. جیاوازی ژن و پیاو له‌ سه‌رده‌می یوونانی کۆن دا و له‌ خواربوونی جێگه‌ و پێگه‌ی ژن له‌ ناو کۆمه‌ڵ دا، زانایانی وه‌کوو ئه‌رێستووفێنس و سوقرات والێده‌کا که‌ له‌ به‌رهه‌مه‌ شانۆییه‌کانیان دا خۆزگه‌ و ئاواتی ژنانێک له‌ کۆمه‌ڵگا دا بخوازن که‌ دژی ئه‌م ڕه‌وته‌ و ئه‌م بیره‌ ڕاده‌وه‌ستن و بوونی خۆیان وه‌کوو مرۆڤ ده‌سه‌لمێنن و حه‌وڵی سڕینه‌وه‌ی جیاوازییه‌کان ده‌ده‌ن.

به‌ دڵنیاییه‌کی زۆره‌وه‌ په‌یوه‌ندییه‌ک له‌ نێوان ئایینی چه‌ند خوایی له‌ یوونانی کۆن و ئایینی تاقه‌ خوایی دا هه‌یه‌. په‌یوه‌ندییه‌که‌ش وا خۆی ده‌رده‌خات که‌ په‌یامهێنه‌رانی سه‌رده‌می خوای تاقانه‌، ورده‌ بیرۆکه‌کانی ئایینه‌که‌یان له‌ خاڵ و به‌نده‌کانی ئایینی چه‌ند خوایی وه‌رگرتووه‌ و به‌ نێوێکی تازه‌ ده‌رخواردی مێشکه‌کانی ده‌ده‌ن. ئه‌گه‌ر ئه‌و بۆچوونه‌ هه‌ڵه‌یه‌، ئه‌ی ئه‌و وێکچوونانه‌ی له‌ نێوان یاساکانی ئایینی چه‌ندخوایی له‌ یوونانی کۆن، مێزۆپۆتامییا، ئێرانی کۆن و میسر و ئایینی خوای تاقانه‌ دا هه‌یه‌، چۆن وڵام ده‌درێنه‌وه‌؟

پێداچوونه‌وه‌یه‌کی گشتی

2008-07-28T22:27:00.003-07:00

ئه‌گه‌ر کتێبه‌ نازڵ بووه‌کان ته‌نیا له‌ باری چون تێڕوانینیان له‌ سه‌ر مه‌سه‌له‌ی ژن له‌ ڕوانگه‌ی ڕه‌گه‌زی نێرینه‌ و خواکه‌یه‌وه‌ هه‌ڵسه‌نگێندرێن، ئه‌و خاڵانه‌ی خوارێ ده‌بێ له‌ به‌ر چاو بگیرێن. به‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ خوای نێرینه‌ له‌ هه‌موو بارێکه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ مه‌سه‌له‌ی ژن جیاوازی داده‌نێ و به‌ پێچه‌وانه‌ی گه‌وره‌یی و خوایه‌تی خۆی ده‌جووڵێته‌وه‌، ئه‌و خوایه‌تیه‌ی ڕه‌گه‌زی نێرینه‌ لێی ده‌دوێ، سه‌باره‌ت به‌ مه‌سه‌له‌ی ژن به‌رپرچی خوایه‌تی خۆی ده‌داته‌وه‌ یان باشتر بڵێین ڕه‌گه‌زی نێرینه‌ به‌رپرچی خوایه‌تی خواکه‌ی ده‌داته‌وه‌، چون خواکه‌ی له‌ گه‌ڵ هه‌موو تایبه‌تمه‌ندییه لاوازه‌کانی تایبه‌ت به‌ مرۆڤ ئاوێته‌ ده‌کا و خوا له‌ سه‌ر کورسی خوایه‌تی دێنێته‌ خوارێ.

ڕه‌گه‌زی نێرینه‌ به‌ هه‌زاران ساڵه‌ که‌ دروشمی تاقانه‌ بوونی خوا ده‌دا، به‌ڵام چه‌ند کتێب و چیرۆک ده‌خاته‌ ده‌رێ و قسه‌ی خوای تاقانه‌‌ ده‌کاته‌ دوو و خوا ده‌کاته‌ سێ، هه‌ربۆیه‌ مرۆڤ ده‌توانێ چیرۆکی خوا و کتێبه‌ نازڵ بووه‌کانی به‌ چیرۆکی نێرینه‌ ناوزه‌د بکا، چون له‌ هه‌موو کتێبه‌کان دا ڕه‌گه‌زی نێرینه‌یه‌ که‌ سه‌رۆکه‌ و ده‌سه‌ڵاتداره‌ و وته‌بێژی خوایه‌، به‌ڵام چون به‌ پێی قسه‌که‌ی خۆی مرۆڤه‌ و خاوه‌ن عه‌یب و خه‌تا، ته‌نانه‌ت له‌ بیرده‌کا خواکه‌شی له‌م لاوازیه‌ بپارێزێ و‌ به‌رپرچی گه‌وره‌یی و بێبه‌ری بوونی خوا له‌ عه‌یب و لاوازی ده‌داته‌وه‌ و له‌ بیری ده‌چێ که‌ چیرۆکه‌کانی هه‌موو کتێبه‌کان له‌ گه‌ڵ یه‌ک هه‌ڵسه‌نگێنێ و ڕێکیان بخات.

هه‌ر له‌و نێوانه‌ دا ناسنامه‌ی خوا مۆری لاوازی تێده‌که‌وێ، چون ڕه‌گه‌زی نێرینه‌ ناتوانێ گه‌وره‌یی خواکه‌ی ئه‌و جۆره‌ی که‌ دروشمی بۆ ده‌دا بسه‌لمێنێ. ئه‌وه‌ش زۆر به‌ ڕوونی ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێ که‌ ئه‌و خوایه‌ی، ڕه‌گه‌زی نێرینه‌ به‌ هه‌زاران ساڵه‌ له‌ حه‌ولی چه‌سپاندنی یاساکانی له‌ نێوان نێر و مێ دایه‌، خوای ڕاستی نیه، به‌ڵکوو خوای هه‌ڵقوڵاوی مێشکی نێرینه‌یه‌‌: یه‌که‌م ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌‌گه‌ر خوایه‌‌ک که‌ دانه‌ری دنیا بێ به‌ گشتی و خۆڵقێنه‌ری هه‌موو بوونه‌وه‌رێک، ده‌بێ ڕو‌حم و به‌زه‌یی و گه‌وره‌یی بۆ‌ هه‌موو خۆڵقێندراوه‌کانی خۆی هه‌بێ و هیچ جیاوازیه‌ک له‌ نێوانیان دا نه‌نێ، چون هه‌رچی بێ ئه‌م بوونه‌وه‌رانه‌، خۆڵقێندراوی خویه‌تین.

دووه‌م، ئه‌گه‌ر خوایه‌ک مێیینه‌ی ئاوێته‌ له‌ گه‌ڵ عه‌یب و لاوازی خۆڵقاندبێ و بۆ عه‌ملاندنی ئه‌مری به‌ نێرینه‌ کردبێ که‌ له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و دا بێ و بتوانێ وه‌کوو هه‌ر شتێکی خۆڵقاوی سه‌ر عه‌رز وه‌کوو که‌ره‌سه‌یه‌ک بۆ ڕابواردنی ژیانی که‌ڵکی لێوه‌رگرێ، نیشانه‌ی بوونی عه‌یب و لاوازیه‌ له‌ خوای نێرینه‌ دا. هیچ خۆڵقێنه‌رێک، بوونه‌وه‌ری ته‌ژی له‌ لاوازی ناخۆڵقێنێ، چون ئه‌و کات بێتوانایی خۆی و زاڵنه‌بوونی خۆی به سه‌ر بوونه‌وه‌ره‌که‌ی دا ده‌سه‌لمێنێ.

سێیه‌م، ئه‌و ڕق و قینه‌ی نێرینه‌ له‌ زمان خواکه‌یه‌وه‌ به‌رامبه‌ر به‌ مێیینه‌ ده‌ریده‌بڕێ، ڕق و قینی سه‌رچاوه‌ گرتوو له‌ هه‌ناو و ده‌روونی مرۆڤه‌ و لاوازی زمان و ئاستی نزمی ده‌ربڕینی نێرینه‌ ده‌گه‌یێنێ له‌ زمان خوای خوڵقاوی مێشکی خۆی. به‌م جۆره‌ش نێرینه‌ خواکه‌ی‌ ده‌کاته‌ سه‌رچاوه‌ی قین و ڕق و کین و ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیانه‌ش بۆ خوایه‌تی خوا ناشێن.

چواره‌م، خوایه‌ک که‌ خۆڵقێنه‌ری دنیا و بوون بێ و بیهه‌وێ بوونی خۆی بۆ‌ خۆڵقێندراوه‌کانی ئاشکرا بکا، به‌ دڵنیایی‌یه‌وه‌ یه‌ک جار بوونی خۆی و یاساکانی خۆی ڕوونده‌کاته‌وه‌ و کۆتایی به‌ باسه‌که‌ دێنێ، نه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ هه‌ر چه‌ن ساڵ جارێک له‌ زمان که‌سێکه‌وه‌، بوونی خۆی و شێوه‌ی خۆڵقانی دنیا به‌ جۆرێک ده‌ربڕێ و سه‌ر له‌ نوێ هه‌موو شتێک له‌ چوارچێوه‌ی چیرۆکێکی نوێ دا داڕێژێته‌وه‌. ئه‌گه‌ر به‌ پێی ئه‌م ڕه‌وته‌یه‌، ئه‌دی بۆ له‌ دنیای ئه‌وڕۆدا په‌یامهێنه‌رێکی نوێ به‌ کتێبێکی نوێوه‌ ڕاست نابێته‌وه‌، خۆ دنیا هه‌ر ئه‌و دنیایه‌وه‌ و خوا هه‌ر ئه‌و خوایه‌ و مرۆڤ هه‌ر ئه‌و مرۆڤه‌! یانی خوای نێرینه‌ له‌ سه‌ر ڕێبازه‌که‌ی خۆی لایداوه‌؟ ڕه‌گه‌زی نێرینه‌ ده‌ڵێن که‌ خوا هه‌ر چه‌ند جارێک له‌ لایه‌ن په‌یامهێنه‌رێکی سه‌رده‌مه‌وه‌، یاساکانی نوێ کردۆته‌وه‌ و به‌ پێی ڕۆژگار و گۆڕانکارییه‌کانی سه‌رده‌م یاسای نوێی بۆ خه‌ڵک داناوه‌، چون یاسای چه‌ند سه‌د ساڵ له‌ مه‌و به‌ر بۆ خه‌ڵکی چه‌ند سه‌د ساڵ دوایی ناگونجێ. پرسیاره‌که‌ش ئه‌وه‌یه‌ ڕه‌گه‌زی نێرینه‌ و خواکه‌ی ئه‌گه‌ر له‌ سه‌ر ئه‌م باوه‌ڕه‌ن، بۆ ده‌بێ یاسای چه‌ند هه‌زار ساڵ به‌ر له‌ ئێستا له‌ گه‌ڵ باری ژیان و گۆڕانکاریه‌کانی سه‌رده‌می ئێمه‌ بگونجێ؟ ڕه‌گه‌زی نێرینه‌ داماوه‌، به‌ڵام له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ زۆربه‌ی خه‌ڵكی دنیا خه‌ڵکێکی هه‌ژارن له‌ باری سه‌ربه‌خۆیی بیر و باوه‌ڕه‌وه‌، توانیویانه‌ ئه‌م ڕه‌وته‌ تا ئێره‌ و تا ئێستا درێژه‌ پێبده‌ن.

خوا و ژن - به‌شی سێ

2008-07-19T14:59:00.007-07:00

کتێبی ته‌وڕات، چیرۆکی خوا و کوڕه‌کانی یان به‌ زمانێکی تر، چیرۆکی خوا و مرۆڤی نێرینه‌یه‌. به‌ پێی ئه‌و وێکچوونانه‌ی له‌ نێوان ته‌وڕات و بایبل و قورئان دایه‌ که‌ وێکچوونه‌کان له‌ هه‌موو به‌شه‌کانی سێ کتێبه‌که‌ دا به‌رچاو ده‌که‌وێت، به‌ بێ هیچ دڕدونگیه‌ک ئه‌وه‌ ده‌گه‌یێنێ که‌ هه‌ر سێ کتێبه‌که‌ لاسایی کردنه‌وه‌یه‌کی زه‌قه‌ و مووسا ده‌بێ به‌ وه‌ستای هه‌ر سێ کتێبه‌که‌ دابندرێ، چون عیسا و محه‌ممه‌د له‌ هه‌ڵبه‌ستنی چیرۆکه‌کانیان به‌ بێ ئه‌و نه‌یانده‌توانی ئه‌وه‌نده‌ کاریگه‌ریان هه‌بێ. کتێبه‌که‌ی مووسا هه‌ر جاره‌ی له‌ لایه‌ن په‌یامهێنه‌ره‌ نوێیه‌کانی سه‌رده‌مه‌وه‌ ده‌ستتێوه‌ردانی تێدا کراوه‌ و ئاڵ و گۆڕی به‌ سه‌ر هاتووه‌. جا وا هه‌یه‌ که‌ له‌ گه‌ڵ یه‌ک له‌ سه‌ر باسه‌کان و مه‌سه‌له‌کان هاوڕا بوون و ڕێک ئه‌و شته‌یان له‌ کۆپیه‌که‌ی خۆیان دا دووپات کردۆته‌وه‌ و واش هه‌یه‌ به‌رپرچی قسه‌‌ی یه‌کتریان داوه‌ته‌وه‌ له‌ سه‌ر باسێک یان یاسایه‌ک و به‌ پێی هه‌ل و مه‌رجی ڕۆژگاره‌که‌ی خۆیان هه‌ر ئه‌و یاسایه‌ یان باسه‌یان له‌ چوارچێوه‌یه‌کی نوێ دا هێناوه‌ته‌وه‌. له‌ سه‌ر یه‌ک باس هه‌موویان هاوده‌نگ و هاوبیرن و له‌ هه‌ر سێ کتێبه‌که‌ هیچ جیاوازیه‌کیان له‌ گه‌ڵ یه‌ک نیه‌، ئه‌ویش مه‌سه‌له‌ی ژن و چۆنیه‌تی خوڵقانی ژنه‌. ته‌نیا جیاوازیه‌ک که‌ له‌ سه‌ر مه‌سه‌له‌ی ژن له‌ نێوان سێ کتێبه‌که‌ دا به‌رچاو ده‌که‌وێت ئه‌وه‌یه‌ که‌ جار له‌ گه‌ڵ جار تووند و تیژییه‌که‌ به‌رامبه‌ر به‌ ژن و شێوه‌ی سزادانه‌کانی تووندتر و زیاتر ده‌بێت. یه‌ک شت ناتوانرێ له‌ به‌رچاو نه‌گیڕێت که‌ نووسه‌ری ته‌وڕات که‌ بناغه‌ی دوو کتێبه‌که‌ی دیکه‌شه‌، یه‌ک زۆر به‌ تووندی لایه‌نگر و ئه‌وینداری پیاو بووه‌ و له‌ پاشان بیری وه‌کوو چیرۆک نووسێک باش بڕی کردووه‌، به‌ڵام له‌ هه‌ندێ شوێن ناتوانێ ده‌ست به‌ سه‌ر هه‌موو چیرۆکه‌ جیاوازه‌کان دا بگرێ و هه‌ندێ شت له‌ بیر ده‌کا و هه‌روا به‌ سه‌ریان دا تێده‌په‌ڕی و ناتوانێ پێکیانه‌وه‌ بلکێنێ، ئه‌وه‌ش نیشانه‌ی لاوازیه‌ و لاوازیش به‌ پێی وته‌کانی خوا تایبه‌ت به‌ مرۆڤه‌ نه‌ به‌ خوا.

مه‌به‌ست له‌وه‌ی که‌ ده‌ڵێم ته‌وڕات چیرۆکی خوا و مرۆڤی نێرینه‌یه‌، ئه‌وه‌یه‌ که‌ ته‌وڕات له‌ چوارچێوه‌ی چیرۆک دا نووسراوه‌ و له‌ خۆڵقانی ئاده‌مه‌وه‌ ده‌ست پێده‌کا تا ده‌گا به‌ مووسا و چیرۆکه‌کانی ئه‌و. نێرینه‌ ڕۆڵی سه‌ره‌کی ده‌گێڕێ له‌ هه‌موو چیرۆکه‌کاندا هه‌روه‌ک چۆن له‌ بایبل و قورئانیش دا وایه‌. له‌ سه‌ره‌تاوه‌ پاش خۆڵقانی عه‌رز و ئاسمان و گیا و جڕ و جانه‌وه‌ران، مرۆڤ ده‌خۆڵقێندرێ، هه‌ر وه‌ک چۆن ده‌ڵێ:

" به‌م جۆره‌ خوا مرۆڤ ده‌خۆڵقێنێ به‌ نێرینه‌ و مێیینه‌وه‌" (برێشیت – جێنێسیس – به‌شی 1، 27).

به‌ڵام به‌ دوای ئه‌وه‌ دا دیسان باس له‌ چۆنیه‌تی خۆلقانی مرۆڤ ده‌کرێ له‌ به‌شی دوو دا و ده‌ڵێ:

" خوا که‌ بینی له‌ نێو هه‌موو ئه‌و بوونه‌وه‌رانه‌ی که‌ خۆڵقاندوویه‌تی ته‌نیا ئاده‌م به‌ ته‌نیایه‌، ده‌یخاته‌ نێو خه‌وێکی قورسه‌وه‌ و له‌و کاته‌ی که‌ له‌ خه‌و دایه‌، یه‌كێ له‌ په‌راسووه‌کانی ده‌ردێنێ و ژنی لێ ساز ده‌کا و ده‌یهێنێ بۆ لای و پێی ده‌ڵێ که‌ ئه‌وه‌ بوونه‌وه‌رێکه‌ له‌ گۆشت و ئێسقانی تۆ و چون له‌ تۆم سازکردووه‌، نێوی ده‌نێم ژن" (برێشیت – جێنێسیس – به‌شی 2، 20-23).

خوا ده‌ڵێ که‌ بۆیه‌ ناوی ده‌نێم ژن چۆن له‌ تۆم ساز کردووه‌. ئه‌گه‌ر چاو له‌ وشه‌ی لاتینی ژن و پیاو بکه‌ین، وشه‌ی ژن له‌ لاتین دا به‌ مانای "ژن و پیاوه"‌ به‌ سه‌ر یه‌که‌وه‌ یان هه‌روه‌ها به‌ مانای "ژنی پیاوه‌". هه‌ر بۆیه‌ به‌ پێی وته‌ی خوا که‌ ده‌ڵێ: بۆیه‌ نێوی ده‌نێم ژن چون له‌ تۆم سازکردوه‌، شته‌که‌ ڕوون ده‌بێته‌وه‌. لێره‌دا پرسیاره‌کان به‌ زۆری سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن، یه‌که‌م ئه‌وه‌ی که‌ خوایه‌ک‌ که‌ توانایی ئه‌وه‌ی هه‌بێ هه‌موو "بوون" بخۆڵقێنێ، ته‌نانه‌ت نێرینه‌ و مێیینه‌یه‌ حه‌یوانه‌کانیش سه‌ربه‌خۆ ده‌خۆڵقێنێ، بۆ ده‌بێ داماو بێ له‌ خۆڵقانی ژن وه‌کوو بوونه‌وه‌رێکی جیا و سه‌ربه‌خۆ؟ پاشان بۆ ده‌بێ خوا له‌ هه‌‌مبه‌ر خۆڵقانی هه‌موو جۆره‌ بوونه‌وه‌رێک دا تووشی هیچ گرفتێک نه‌یا و له‌ خۆڵقانی هه‌موویان دا بیر له‌ مێیینه‌ و نێرینه‌یان بکاته‌وه‌ بۆ به‌رده‌وامبوونی نه‌سله‌که‌یان، به‌ڵام هه‌ر پیاو به‌ تاق بخۆڵقێنێ و بیر له‌ زیادبوون و به‌رده‌وامی به‌ره‌که‌ی نه‌کاته‌وه‌؟ چ خۆڵقێنه‌رێک رازی‌ به‌ بینینی زه‌لیلی خۆڵقێندراوه‌که‌ی خۆیه‌تی و بۆ ئه‌و زه‌لیلییه‌ش هه‌ر له‌ نێو مرۆڤ دا ده‌خۆڵقێنێ، ده‌نا له‌ نێو هیچ له‌ بوونه‌وه‌رانی تر دا زه‌لیلی مێیینه‌ نابیندرێت؟

چیرۆکه‌که‌ ده‌که‌وێته‌ سه‌ر ده‌ور، کاتێ باسی ئاده‌م و ئیڤ له‌ باغی عه‌ده‌ن دا ده‌کرێ:

"خوا ئه‌مریان پێده‌کا که‌ ئیزنی خواردنی هیچ یه‌ک له‌ میوه‌کانی داره‌کانی باغی عه‌ده‌نیان نیه‌، به‌ڵام ئیڤ فریوی شه‌یتان ده‌خوا و له‌ میوه‌کانی یه‌كێ له‌ داره‌کان ده‌خوا و به‌ ئاده‌میش ده‌ڵێ که‌ ئه‌ویش بیخوا. پاش ئه‌وه‌ی خوا ده‌زانێ بێ‌ئه‌مری ئه‌ویان کردوه‌ له‌ باغی عه‌ده‌ن ده‌ریان ده‌کاته‌ سه‌ر عه‌رز و به‌ ئاده‌م ده‌ڵێ که‌ تا کۆتایی ژیانی ده‌بێ پێویستی به‌ میوه‌ی داران و گۆشتی بوونه‌وه‌رانی دیکه‌ بێ له‌ سه‌ر عه‌رز که‌ ئه‌و خۆڵقاندوویه‌تی. هه‌روه‌ها خوا ده‌فه‌رمێ که‌ واده‌کا که‌ بۆ هه‌میشه‌ ڕق و قینێکی تایبه‌ت هه‌بێ له‌ نێوان ژن و پیاو دا و به‌ ئیڤ ده‌ڵێ که‌ کارێکی وه‌ها ده‌که‌م که‌ ژان و ئازارت له‌ سه‌ر عه‌رز چه‌ند به‌رابه‌ری پیاو بێ و به‌ ژان و ئازارێکی زۆره‌وه‌ منداڵت بێ و پیاو ده‌سه‌ڵاتدارت بێ و بۆ هه‌میشه‌ به‌ سه‌رت دا زاڵ بێ" (برێشیت – جێنێسیس – به‌شی 3، 1-20).

باسه‌که‌ هیچ جیاوازیه‌کی له‌ گه‌ڵ ئه‌وانی بایبل و قورئان دا نیه‌ و ڕێک ئه‌و وشانه‌ هه‌ر به‌و ڕق و تووڕه‌یی گوتراون و گوتراونه‌وه‌. باشه‌ چیرۆکه‌که‌ بۆ ڕێک ده‌بێ وابێ که‌ حه‌تمه‌ن ئیڤ ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌ بکات نه‌ ئاده‌م؟ نووسه‌ری چیرۆک وه‌کوو داڕێژه‌رێکی وه‌ستا هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ژن به‌ سه‌قه‌تی به‌ ده‌ستی خوا ده‌خۆڵقێنێ و له‌ پاشان هه‌ر ئه‌ویشه‌ که‌ ده‌بێ هه‌ڵه‌ بکات، چون به‌رنامه‌که‌ وا داڕێژراوه‌. ژن هه‌ر له‌ به‌ر هه‌ڵه‌که‌ی ئیڤ له‌ باغی عه‌ده‌ن، له‌ پێش چاوی خواکه‌ی ده‌که‌وێت و بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ هه‌موو ژنێک ده‌بێ تاوانی هه‌ڵه‌که‌ی ئیڤ بداته‌وه‌. ڕق و قین هه‌ر وه‌ک چۆن له‌ کتێبه‌کانی دیکه‌ش دا هاتووه‌ نیشانه‌ی لاوازیه‌، که‌وایه‌ ئه‌وه‌ به‌ هیچ جۆرێک جێگه‌ی باوه‌ڕ نیه‌ که‌ بڵێی خوایه‌ک ئاوا و ئاوا ڕقی له‌ بوونه‌وه‌ره‌که‌ی خۆیه‌تی. چون چیرۆکه‌که‌ له‌ مێشکی که‌م بڕی نێرینه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ، ته‌نانه‌ت له‌ بیری ده‌چێ که‌ خوا له‌ لاوازیه‌کان دوور ڕاگرێ و به‌رپرچی قسه‌کانی خۆی ده‌داته‌وه‌ که‌ له‌ شوێنه‌کانی دیکه‌ی کتێبه‌که‌ دا ده‌ڵی خوا له‌ هه‌موو عه‌یب و لاوازییه‌ک بێ‌به‌رییه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ لێره دا هه‌ر چۆنێکی بێ، زۆر یاسایه‌کی ساکار و شێوه‌یه‌کی زۆر هاسانه‌ بۆ تاوانبارکردنی ژن له‌ ڕوانگه‌ی پیاوه‌وه‌ بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ و دوور ڕاگرتنی له‌ ده‌سه‌ڵات و ژێرچه‌پۆکه‌ بوونی. به‌ بێ هیچ لێکدانه‌وه‌یه‌کی دوایی ژن له‌ به‌ر چاو خوا ڕه‌ش بووه‌ و ئێستاش که‌ ئێستایه‌ خوا له‌ ناو دڵی دا بۆ پیاو ده‌گری که‌ چۆن فریوی ژنی خوارد و چووه‌ سه‌ر عه‌رز. چیرۆکه‌که‌ فه‌لسه‌فه‌یه‌کی پڕ له‌ ڕق و کینی له‌ پشته‌، ده‌نا هه‌ر ئه‌و جۆره‌ی ئیڤ به‌ قسه‌که‌ی شه‌یتان ده‌کا، ئاده‌میش به‌ قسه‌که‌ی ئیڤ ده‌کا، ئه‌وه‌ش نیشانه‌ی ناته‌واوبوونی مرۆڤه‌ وه‌کوو بوونه‌وه‌رێک که‌ خوا خۆی خۆڵقێنه‌ریه‌تی، به‌ڵام هه‌ڵه‌که‌ی ئه‌و به‌ بوونه‌ خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات و هێز و پله‌ و پایه‌ له‌ سه‌ر عه‌رز سزا ده‌درێ و هه‌ڵه‌که‌ی ئیڤ به‌ زه‌لیلی و ژێرده‌ستی. ئه‌وه‌ش باشترین و کاریگه‌رترین شێوه‌‌یه‌ بۆ گه‌یشتنی پیاو به‌ ده‌سه‌ڵات. پیاو چیرۆکه‌که‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ وا داده‌ڕێژێ که‌ نیشان بدات پله‌ و پایه‌ی له‌ لای خوا له‌ ژن له‌ سه‌رتره‌ و به‌م جۆره‌ هه‌ر ئاوا درێژه‌ به‌ چیرۆکه‌که‌ ده‌دا و خۆشه‌ویستی خوا به‌رامبه‌ر به‌ خۆی نیشان ده‌دا و ژنیش وه‌کوو دار و گیا و حه‌یوانه‌کانی دیکه‌ وه‌کوو که‌ره‌سه‌یه‌ک نیشان ده‌دا بۆ مانه‌وه‌ی خۆی.

له‌م به‌شه‌ به‌و لاوه‌، مه‌سه‌له‌ی دژایه‌تی کردن خوا له‌ هه‌مبه‌ر ژن دا زۆر به‌ زه‌قی خۆی ده‌نوێنێ. لێره‌وه‌ به‌و لاوه‌ ژن ته‌نیا که‌ره‌سه‌ی منداڵبوون و ئاژاوه‌گێڕییه‌. له‌ ئاده‌مه‌وه‌ که‌ ده‌ست پێده‌کا ده‌ڵێ که‌ خوا کوڕ و کچی ده‌داتێ. دانه‌ به‌ دانه‌ نێوی کوڕه‌کان دێت و ئه‌وه‌ی که‌ چه‌نده‌ عومر ده‌که‌ن. هه‌ر به‌م جۆره‌ باسه‌که‌ درێژه‌ی پێده‌درێ و نێوی کوڕه‌کانی کوڕه‌کانی ئاده‌م و کوڕه‌کانی ئه‌وانیش و هی ئه‌وانی دیکه‌ش و ته‌مه‌نیان باس ده‌کرێ، به‌ڵام قه‌ت جارێک باس له‌وه‌ ناکرێ که‌ کچه‌کان یان ژنه‌کانیان نێویان چیه‌، مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ چیرۆکه‌که‌ پێویستی به‌ نێوی ژنه‌که‌ بێ، ته‌نانه‌ت ئاماژه‌ به‌ ته‌مه‌نی ئیڤ ناکرێ. له‌ پاشان، ئه‌وه‌ی که‌ زۆر سرنجڕاکێشه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ هه‌موو په‌یامهێنه‌ره‌کان و مرۆڤ چاکه‌کان هه‌ر پیاون و هه‌ر کوڕن و هه‌ر کوڕه‌کانن که‌ ده‌بنه‌ پاشا و ده‌سه‌ڵاتداری خه‌ڵکه‌کانی خۆیان و خوا ( پیاو) به‌ڵێنه‌که‌ی خۆی به‌ جێ ده‌گه‌یه‌نێ و قه‌ت ئیزن نادا که‌ ژن له‌ نێو چیرۆکه‌کانی دا نه‌خته‌ ده‌سه‌ڵاتێکیان هه‌بێ. مه‌سه‌له‌یه‌کی دیش که‌ زۆر به‌رچاوه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ هه‌موو پیاوه‌کانی ناو ته‌وڕات، یه‌که‌م منداڵیان کوڕه‌ و ژماره‌ی کوڕان له‌ كچانیان زیاتره‌. ئه‌و خاڵانه‌ ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ ده‌دا به‌ مرۆڤ که‌ ته‌وڕات چیرۆکێکی ده‌سه‌ڵاتی پیاوانه‌یه‌. هه‌موو ڕووداوه‌ مێژوویی‌یه‌کان به‌ سه‌ر پیاوان دێن و هه‌ر پیاوانن که‌ قاره‌مان و خۆشه‌ویستی خوان و ژن ته‌نیا و ته‌نیا که‌ره‌سه‌یه‌که‌ بۆ خزمه‌تکردن به‌ پیاو و به‌رده‌وام ڕاگرتنی ڕه‌چه‌ڵه‌که‌که‌ی.

خوا مرۆڤه‌کانی به‌ره‌ی په‌یامهێنه‌ره‌کان دژی مرۆڤه‌کانی دیکه‌ هان ده‌دا، به‌ڵام ناڵێ که‌ ئه‌وان له‌ کامه‌ به‌ره‌ن و له‌ کوێوه‌ هاتوون و بۆ خوا ده‌سه‌ڵاتی به‌ سه‌ریان دا نیه‌؟ یه‌که‌م جار که‌ شته‌کان له‌ گرێژنه‌ ده‌چنه‌ ده‌رێ و مرۆڤ بێ ئه‌مری خوا ده‌کا، خوا نووحی هه‌یه‌ و ئه‌مری پێده‌کا که‌شتییه‌کی گه‌وره‌ ساز بکا و له‌ هه‌ر بوونه‌ورێک جووتێکیان بخاته‌ ناو که‌شتیه‌که‌ چون خوا به‌ ته‌مای له‌ ناوبردنی هه‌موو ئه‌و مرۆڤانه‌یه‌ که‌ بێ‌ئه‌مری ئه‌ویان کردوه‌، به‌ڵام له‌ پاشان خه‌ڵکانێکی زۆر دێنه‌ ناو چیرۆکه‌که‌ و ڕه‌چه‌ڵه‌کیان ئاماژه‌ی پێناکردرێ و زۆربه‌شیان دژی یاساکانی خوان، به‌ڵام ئیدی هه‌موو به‌رنامه‌که‌ له‌ گرێژنه‌ چۆته‌ ده‌رێ و خوا ڕێگا چاره‌یه‌ک بۆ ئه‌م بێ‌ئه‌مریانه‌ نابینێته‌وه‌، بێجگه‌ له‌ به‌هه‌شت و دۆزه‌خه‌که و به‌م جۆره‌ نووسه‌ری چیرۆک کاری خوا ئاسان ده‌کاته‌وه‌ و به‌ یاسایه‌کی نوێیوه‌ ده‌توانێ باشتر خه‌ڵک بخاته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی خۆیه‌وه‌.

سه‌رچاوه‌ی ته‌وڕات: ته‌وڕات به‌ ئینگلیزی

ژن و خوا - به‌شی دوو

2008-07-07T21:50:00.012-07:00

ژن له‌ قورئان دا هیچ شوێن و پێگه‌یه‌کی دیاریکراوی نیه‌. خوا، به‌رزترین پله‌ به‌ پیاو ده‌به‌خشێ، به‌ڵام به‌ نزمترین شێوه‌ له‌ ژن ده‌ڕوانێ و باسی ده‌کا. هه‌ڵبه‌ت له‌ هه‌ندێ شوێن خوا نه‌ختێک به‌زه‌یی بۆ ژن نیشان ده‌دا، ئه‌و کاته‌ی که‌ پیاوی چه‌ند ژنه‌ ده‌یه‌وێ هه‌ندێ له‌ ژنه‌ کۆنه‌کانی تەڵاق بدا و ژنی نوێ و جحێل بێنێ، خوا ئه‌مر ده‌فه‌رمێ که‌ ئه‌گه‌ر به‌ڕه‌ڵلاشیان ده‌که‌ن، هێندێ شت و مه‌کی ناوماڵیان له‌ گه‌ڵ خه‌ن چون ئه‌و "زه‌عیفانه"‌ توانای خۆبه‌خێوکردنی خۆیان نیه‌. چۆن ڕوانینی خوا له‌ ژن و یاساکانی سه‌باره‌ت به‌ ژن و لێکدانه‌وه‌کانی له‌ باره‌ی ژنه‌وه‌ ڕێک وه‌ک ڕوانین و بۆچوونه‌کانی خوا سه‌باره‌ت به‌ ژنه‌ له‌ بایبل دا و تووند و تیژیه‌که‌ نه‌ختێک سه‌رێ و خوارێ ده‌کا. هه‌ر بۆیه‌ به‌ پێی هه‌موو ئه‌و به‌ڵگه‌ ئاشکرایانه‌ له‌ قورئان و بایبل دا زیاتر له‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ی که‌ کتێبه‌ پیرۆزه‌کان به‌رهه‌می مێشکی نێرینه‌ن سوورتر ده‌بم و پێداده‌گرم.

یه‌ک خاڵی گرنگی دیکه‌ش که‌ زیاتر ئه‌و باوه‌ڕه‌ ده‌سه‌لمێنی، تایبه‌تمه‌ندی سروشتی مرۆڤ بۆ ده‌ربڕینی هێز و هه‌بوونی ده‌سه‌ڵاته‌. سروشتی ژن له‌ باری هێز و توانای فیزیکیه‌وه‌ له‌ چاو پیاو که‌متره‌، ئه‌وه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ توانایی ژن له‌ باری منداڵ بوونه‌وه‌. به‌ پێی ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیه‌ قورسایی ئێسکی ژن و پیاو له‌ گه‌ڵ یه‌ک جیاوازیان هه‌یه‌، هه‌روه‌ها له‌ هه‌ندێ شوێن دا ماسوولکه‌ و ئێسکه‌کان له‌ له‌شی ژن دا له‌ گه‌ڵ یه‌ک گرێ نه‌دراون، به‌ڵام له‌ له‌شی پیاو دا به‌ پێچه‌وانه‌یه. ئه‌و دوو خاڵه‌ دوو لەو‌ خاڵه‌ جیاوازانه‌ی نێوان له‌شی ژن و پیاون له‌ باری فیزیکیه‌وه‌ که‌ ئه‌ویش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر مه‌سه‌له‌ی به‌رده‌وام بوونی نه‌سلی مرۆڤ و هیچ پێوه‌ندیه‌کی به‌ باری توانایی بیر و مێشکی ژنەوە نیه‌. به‌ هۆی له‌ خوارێ بوونی ئاستی زانیاری مرۆڤ بە شێوەیەکی زانیستی‌ له بارەی‌ جیاوازیه‌کانی نێوان ژن و پیاو، پیاوی سه‌رده‌می باوبوونی نازڵبوونی کتێبه‌ ئاسمانیه‌کان، له‌م تایبه‌تمه‌ندیه‌ یانی له‌ هێزی باسکی بۆ زاڵبوون به‌ سه‌ر ژن و گرتنه‌ ده‌ستی ده‌سه‌ڵات له‌ کۆمه‌ڵگا دا که‌ڵک وه‌رده‌گرێ و یاسا و ویسته‌کانی به‌ نێوی خوا دێنێته‌ سه‌ر کاغه‌ز و به‌م جۆره‌ ڕواڵه‌تێکی به‌ هێز له‌ ڕه‌گه‌زی نێرینه‌ له‌ نێو کۆمه‌ڵگا دا دروست ده‌کا. هیچ ڕێیه‌کیش له‌وه‌ کاریگه‌رتر نیه‌ ئه‌گه‌ر یاساکان به‌ نێوی خوا بێنه‌ زمان، چون خوا بوونێکه‌ که‌ هه‌موو مرۆڤێک وه‌کوو تایبه‌تمه‌ندیه‌کی سروشتی باوه‌ڕی وایه‌ بوونی هه‌یه‌ و ئه‌گه‌ر ئه‌و ئه‌مر بفه‌رمێ هه‌موو سه‌ری کڕنۆش داده‌نه‌وێنن. هه‌ر بۆیه‌ یاساکانی ناو کتێبه‌ پیرۆزه‌کان، ئه‌گه‌رچی به‌و په‌ڕی ڕق و قین و تۆڵه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ ژن نووسراون، له‌ لای زۆربه‌ی ژنان قه‌بووڵ ده‌کرێن که‌ دیسان ئه‌وه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئاستی نزمی زانیاری گشتی کۆمه‌ڵگاکان که‌ هه‌موو یاسا پیرۆزەکان به‌ بێ لێکدانه‌وه‌ ده‌که‌ن به‌ به‌شێک له‌ باوه‌ڕ و سیستێمی کۆمه‌ڵ و ڕێبازی ژیان.

پێکه‌وه‌ چه‌ند دێڕێک له‌ دێڕه‌کانی قورئان ده‌خوێنینه‌وه‌:

" ئه‌ی خه‌ڵکینه‌! له‌ په‌روه‌نده‌که‌ی خۆتان ترسو هه‌بێ، که‌ هه‌ر ئه‌وه‌ ئێوه‌ی هه‌ر له‌ یه‌ک که‌سه‌وه‌ خستۆته‌وه‌ و جوته‌که‌شی هه‌ر له‌و که‌سه‌ خستۆته‌وه‌ و له‌و دووانه‌وه‌ پیاوی زۆر و ژنی زۆری وه‌دی هێنا" (نیساء' 1).

ئه‌وه‌ی خوا ده‌فه‌رمێ ژنی له‌ پیاو ساز کردوه‌، پرسیارێکی زۆر گه‌وره‌یه‌، چون به‌ پێی هیچ ئه‌قڵ و یاسایه‌ک ئه‌و شته‌ ئیمکانی نیه‌، چون پیاو توانای دروستکردنی مرۆڤی نیه‌. وه‌ڵامی نێرینه‌کان لێره‌ دا بۆ ئه‌م باسه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ خوا توانایی خۆڵقاندنی هه‌موو جۆرێک شتی هه‌یه‌ و مێشکی مرۆڤ توانایی تێگه‌یشتن له‌م ئه‌سڵانه‌ی نیه‌. ئه‌گه‌ر چاوێک له‌ بایبل بکه‌ین، له‌وێ دا ته‌نانه‌ت مه‌سیح که‌ خوایه‌ له‌ ژنێک ده‌بێ، ئه‌وه‌یان زیاتر له‌ گه‌ڵ ڕاستی یاسا زانیستیه‌کان دێته‌وه‌.

" ئه‌گه‌ر له‌ مه‌ڕ کیژه‌ هه‌تیوه‌کانه‌وه‌، له‌وه‌ ترسان که‌ نه‌توانن به‌ تەرزێکی حه‌ق و ڕه‌وا ده‌گه‌ڵیان بجووڵینه‌وه‌، ده‌توانن وازیان لێ بێنن و ژنانی تر – چه‌ندی خۆتان پێتان باشه‌ و پێتان ده‌شێن – ماره‌ بکه‌ن؛ دوان یان سیان پێکه‌وه‌ یا چواریش بن هه‌ر ڕه‌وایه‌" (نیساء، 3).

یاساکه‌ له‌ یاسای خۆڵقێنه‌رێک ناچێت، به‌ڵکوو له‌ هه‌ستی پووچه‌ڵی نێرینه‌ ده‌چێ که‌ هیچ تێربوونی نیه‌ و به‌‌م جۆره‌ ده‌یه‌وێ شتێکی دژی یاسای ئینسانی بخاته‌ چوارچێوه‌ی یاسایه‌کی ئاسمانی له‌ زمان خۆڵقێنه‌رێکه‌وه‌ که‌ هه‌ڵقوڵاوی مێشکی خۆیه‌تی و به‌م جۆره‌ هیچ یاساغێکی له‌ سه‌ر نیه‌. ده‌توانێ هه‌ر چه‌ند ده‌یهه‌وێ ژن بێنێ و وه‌کوو که‌ره‌سه‌یه‌ک بیانگۆڕێ و نوێیان کاته‌وه‌ و فڕێیان دا. پرسیار ئه‌وه‌یه‌ چ عه‌قڵێکی ساغ ده‌توانێ باوه‌ڕ بکا که‌ خۆڵقێنه‌رێک به‌م جۆره‌ جیاوازی له‌ نێوان بوونه‌وه‌ره‌کانی دابنێ و له‌ گه‌ڵ یه‌کیان به‌ سووکترین شێوه بجووڵێته‌وه‌ و ئه‌وی دیکه‌شیان گه‌وره‌ترین پله‌ی بداتێ، له‌ کاتێک دا هیچیان تایبه‌تمه‌ندیه‌کی ئه‌وتۆیان به‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی دیکه‌ دا نیه‌ و له‌ یه‌ک ئاست دان.

" ئه‌گه‌ر ویستو ژنی خۆتان به‌ ژنێکی دیکه‌ وه‌گۆڕن، ئه‌گه‌ر به‌ ژنه‌که‌ی پێشووتان کلوورێک دراوتان دابێ، نابێ لێیان بستێننه‌وه‌. گه‌ره‌کتانه‌ به‌ بوختان و بو خۆتوشی گوناحت ئاشکراکردن بستێننه‌وه‌؟" (نیساء، 20).

ژن له‌ ڕوانگه‌ی نێرینه‌وه‌ هیچ جیاوازیه‌کی له‌ گه‌ڵ کالا و شت و مه‌کی ناوماڵ نیه‌، هه‌م ئه‌وان ده‌توانێ به‌ پاره‌ بکرێ هه‌م ژن. هه‌ر وه‌کوو چۆن له‌ بایبلیش دا ژن له‌ ڕیزی مه‌ڕوماڵات ناو ده‌بردرێ.

"پیاوان به‌ سه‌ر ژنان دا ده‌سه‌ڵاتیان هه‌س، که‌ خوا هێندێکی له‌ هێندێ هێژاتر به‌دی هێنا. دیاره‌ پیاوان ئه‌رکی به‌ڕێ چوونی ماڵیان له‌ سه‌ر شانه‌. جا ژنانی باس ئه‌وانه‌ن که‌ گوێ‌بیسن و _ وه‌ک خوا فرمانی داوه‌ - دوور له‌ شوویان شه‌رمی خۆیان ده‌پارێن و ئاگایان له‌ ماڵێ ده‌بێ. ئه‌و ژنانه‌ش له‌ ئه‌شقی بوونیان ده‌ترسن، نسحه‌ت که‌ن وجێگه‌یان لێ جیاکه‌نه‌وه‌؛ ئه‌گه‌ر لێشیان بده‌ن، ده‌بێ. ئه‌گه‌ر دێنه‌وه‌ به‌ر فه‌رمان، ئێوه‌ بیانووی ئازاردانیان مه‌دۆزنه‌وه‌. خوا جێبه‌رز و زانایه‌ (نیساء، 34).

خوا له‌ زمان نێرینه‌وه‌ ده‌ڵێ که‌ پیاو له‌ ژن هێژاتره‌ و ده‌بێ ده‌سه‌ڵاتی به‌ سه‌ر ژن دا هه‌بێ، به‌ڵام ناڵێ بۆ؟ هۆیه‌که‌ی چیه‌؟ ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ یاسای خوا بێ، خوایه‌ک که‌ زانایه‌، حه‌تمه‌ن هۆیه‌که‌شی ده‌ڵێ، به‌ڵام چون شته‌که‌ له‌ مێشکی نێرینه‌وه‌ هه‌ڵقوڵاوه‌ و هیچ هۆیه‌کی باوه‌ڕپێکراو ناتوانێ بێنێته‌وه‌، شته‌که‌ شاراوه‌ ڕاده‌گرێ بۆ ئه‌وه‌ی ترسێنه‌ر خۆ بنوێنێ، هه‌ر وه‌ک چۆن خواش شاراوه‌ ڕاده‌گرێ. ئه‌و ڕواڵه‌ته‌ی له‌ ژن ساز کراوه‌ له‌ قورئان دا جگه‌ له‌ پارچه‌‌ گۆشتێک هیچ شتێکی دیکه‌ نیه‌، ده‌توانرێ بکردرێ، فڕێ درێ، تازه‌که‌ی بکڕدرێته‌وه‌ و لێی بدرێ. یاسایه‌ک که‌ هیچ بۆ پله‌ی مرۆڤ بوونی ژن ناشێ، ئه‌گه‌ر ژن مرۆڤ بێ له‌ چوارچێوه‌ی یاساکانی قورئان دا؟

" ئه‌و که‌سانه‌ش که‌ بوونه‌ خاوه‌نی بڕوا و ئاکاری چاک ڕه‌چاو ده‌که‌ن، ده‌یانبه‌ینه‌ باغاتی وا جۆباریان به‌ به‌ردا ده‌ڕوا و هه‌تا سه‌ر هه‌ر تیاده‌بن؛ ژنانی پاک له‌ گش عه‌یب و سێبه‌ری پڕیان ده‌دینێ (نیساء، 57).

باس له‌وه‌ ده‌کرێ که‌ که‌سانی خاوه‌ن ئاکاری باش به‌ سه‌ر ده‌کرێنه‌وه‌. دیاره‌ ئه‌و که‌سانه‌ هه‌ر مه‌به‌ست پیاوانن، چون ده‌ڵی که‌ ژنانی زۆریان پێ ده‌به‌خشن، خۆ ژن ناده‌ن به‌ ژنان! که‌وایه‌ ئه‌وه‌ به‌ڵگه‌یه‌کی ئاشکرایه‌ که‌ ژن له‌ ڕوانگه‌ی نێرینه‌وه‌ مرۆڤ نیه‌ و "که‌س" مه‌به‌ست له‌ پیاو و ڕه‌گه‌زی نێرینه‌یه‌. بڵێی خۆڵقێنه‌رێک له‌ بیری بچی که‌ ڕێک نێوه‌ی بوونه‌وه‌ره‌ خاوه‌ن ئاکاره‌ چاکه‌کانی خه‌ڵات بکا؟ پرسیاره‌که‌ی دیکه‌ ئەوەیە، بۆ ده‌بێ خه‌ڵاتی نێرینه‌ی خاوه‌ن ئاکاری باش کۆمه‌ڵێک ژن بێ؟

" له‌ مه‌ڕ عوزری ژنانه‌وه‌ش لێت ده‌پرسن، بێژه‌: ئه‌ویش ئازارێکه‌؛ ئه‌و چه‌ند ڕۆژه‌ی خوێنیان هه‌یه‌، سه‌ر جێیی ژنانو مه‌که‌ن؛ ڕاوه‌ستن تا پاک ده‌بنه‌وه‌. هه‌رگا له‌ خوێن پابوونه‌وه‌، له‌و جێ‌یه‌وه‌ که‌ خوا فه‌رمانی پێداون بۆیان وه‌زن. خوا له‌و که‌سان خۆشی دێ که‌ له‌ گوناح په‌ژیوانن و ده‌یانه‌وێ به‌ پاک و خاوێنی بژین" ( به‌قه‌ڕه‌، 222).

دیسان وێکچوونێکی دی له‌ فه‌رمانه‌کانی خوا سه‌باره‌ت به‌ ژنان له‌ قورئان و بایبل دا. لێره‌ش دا "که‌س" سه‌د له‌ سه‌د مه‌به‌ست پیاوه‌ و نزیک بوونی پیاو له‌ ژنی عوزرشۆر تاوانه‌ چون ژن له‌ کاتی عاده‌تی مانگانه‌ پیس و گڵاوه‌، ڕێک وه‌ک بۆچوونه‌که‌ی ناو بایبل. مێشکی نێرینه‌ له‌و زه‌مانه‌ هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی بڕکردوه‌ که‌ عوزرشوۆردنی ژنان به‌ پیس و گڵاو له‌ قه‌ڵه‌م بدات، ده‌نا هیچ خۆڵقێنه‌رێک سروشتێک که‌ خۆی خۆڵقاندبێتی ئاوا به‌ سووکی لێکی ناداته‌وه‌.

" ژنانو کێڵگه‌ی خۆتانن؛ له‌ هه‌ر کوێوه‌ ده‌تانه‌وێ، بچنه‌ کێڵگه‌ی خۆتانه‌وه‌؛ توشه‌یه‌کیش وه‌پێش خۆخه‌ن. ده‌بێ له‌ خوداش بترسن، بیشیزانن ده‌گه‌ڵ خوا ڕووبه‌ره‌ه‌ ده‌بن. مزگێنیش بده‌ به‌و که‌سانه‌ی خاوه‌ن باوه‌ڕن" (به‌قه‌ڕه‌، 223).

دیسان لێره‌ش دا به‌و په‌ڕی بێ‌ڕیزیه‌وه‌ ئاستی ژن وه‌کوو مرۆڤ دێته‌ خوارێ و سووکایه‌تی پێده‌کرێ و وه‌کوو یاسایه‌ک پێی له‌ سه‌ر داده‌گیرێ و هه‌ستی پووچه‌ڵی پیاو ڕێزی لێ ده‌گیرێ.

پرسیارێکی زۆر گه‌وره‌تر ئه‌وه‌یه‌ که‌ ته‌نیا باسێک که‌ زۆر به‌ زۆری له‌ قورئان دا باسی له‌ سه‌ر ده‌کرێ مه‌سه‌له‌ی سێکسی پیاوه‌. پیاوان ژنانی زۆریان پێ ده‌شێ، له‌ به‌هه‌شت به‌ ژنان خه‌ڵات ده‌کرێن، ئه‌گه‌ر په‌نجا ژنیشیان بێ ده‌توانن له‌ په‌ناوه‌ خۆیان به‌ ژنانی دیش فێرکه‌ن، پیاو ده‌توانن خیانه‌ت به‌ ژنانیان بکه‌ن و بۆ ئه‌وه‌ش ژنان ده‌بێ دڵیان گه‌وره‌ بێ و لێیان ببورن، به‌ڵام خیانه‌تی ژن به‌ کوشتنی کۆتایی پێ دێت، هه‌ر وه‌ک چۆن له‌ قورئان دا دێت له‌ ژوورێک دا بیانبه‌ستنه‌وه‌ تا گیانیان ده‌رده‌چێ. سێکسی پیاو یه‌کێ له‌ گه‌وره‌ترین گرفته‌کانی قورئانه‌، ئه‌وه‌ش دیسان به‌ڵگه‌یه‌کی ئاشکرایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی قورئان کتێبێکی ئاخندراو به‌ یاساکان و ویسته‌کانی نێرینه‌یه‌ نه‌ یاسای خوا. یه‌ک پرسیار که‌ زۆر به‌ زه‌قی لێره‌ ده‌رده‌که‌وێ، ئه‌وه‌یه‌ که‌ پیاوی ڕووناکبیر چۆن بیر ده‌کاته‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌و وێنه‌یه‌ی له‌ قورئان دا له‌ پیاو کێشراوه‌ته‌وه‌؟ به‌و تاریفانه‌ و به‌و ویستانه‌ ده‌توانێ خۆی له‌ چوارچێوه‌ی مانای مرۆڤ دا جێ بکاته‌وه؟‌

ئه‌گه‌ر مێژووی کۆن بوونی مرۆڤ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ مێژووی خۆڵقانی په‌یامهێنه‌ره‌کان، ئه‌وه‌ چۆن وڵامی باسی " هۆمۆ سه‌پییێنس" ده‌داته‌وه‌ که‌ کۆنتره‌ له‌ مێژووی خۆڵقانی په‌یامهێنه‌ره‌کان؟ خوای نێرینه‌ ئه‌و کات ده‌سه‌ڵاتی له‌ سه‌ر کامه‌ هه‌ساره‌ دا بووه‌؟ چون به‌ پێی کتێبه‌ پیرۆزه‌کان، مێژووی خۆڵقانی مرۆڤ له‌ خۆڵقانی ئاده‌م و حه‌واوه‌ ده‌ست پێده‌کا. ئه‌ی ئه‌و بوونه‌وه‌رانه‌ هی چ به‌ره‌یه‌کن؟

مێشکی که‌م بڕی نێرینه‌ و زانیاری که‌می له‌ سه‌ر مێژووی چاخه‌ کۆنه‌کان، به‌ بێ ئاگاداری له‌ هه‌موو ڕاستیه‌کانی سه‌ر عه‌رز دێت و خوایه‌کی پیرۆز ده‌خۆڵقێنێ و بۆ گه‌یشتن به‌ ده‌سه‌ڵات ژن دێنێته‌ خوارترین ئاست و ویست و یاساکانی به‌ نێوی خوایه‌ک ده‌رده‌بڕی و قورسایی ئه‌م تاوانه‌ له‌ سه‌ر شانی خۆی لاده‌با و به‌ نێو و ئه‌مری خواکه‌ی ده‌بێته‌ خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات.

سه‌رچاوه‌ی وه‌رگێڕانه‌که‌: قورئان به‌ کوردی - هه‌ژار موکریانی

‌

خوا و ژن

2008-06-30T10:56:00.007-07:00

مه‌زهه‌ب باوه‌ڕه‌ به بوونێک که‌ بوونی خۆڵقاندوه‌، به‌ڵام به‌ پێی یاسا مه‌زهه‌بیه‌کان پرسیارکردن له‌ باره‌ی بوونی ئه‌و بوونه‌ و تاو و توێکردنی په‌له‌قاژه‌یه‌که‌ و به‌س چون هیچ بوونه‌وه‌رێک بۆی نیه‌ ئه‌م سنووره‌ ببه‌زێنه‌ و بوونی پێکهێنه‌ر بخاته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌. هه‌ر کات بارودۆخ له‌بار بووه‌، بوونه‌وه‌ره‌کان په‌یامی پێکهێنه‌ریان له‌ په‌یامهێنه‌ره‌کانیه‌وه‌ پێ گه‌یشتووه‌. ئه‌و په‌یامانه‌ش هه‌ندێ جار له‌ چوارچێوه‌ی کتێبه‌ ئه‌ستووره‌کان دا جێیان کراوه‌ته‌وه‌. له‌و نێوانه‌ دا ئه‌وه‌ی که‌ زۆر سرنجڕاکێشه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ پێکهێنه‌ره‌کان له‌ هه‌ر زمانێک و له‌ هه‌ر وڵاتێک و له‌ هه‌ر مه‌زهه‌بێک دا ڕه‌گه‌زی نێرینه‌یان هه‌یه‌ و په‌یامه‌کان و نیشانه‌کان له‌ زمان نێرینه‌وه‌ گوتراون و په‌یامهێنه‌ره‌کانیش هه‌ر نێرینه‌ بوون – هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ له‌ پاش ئه‌وه‌یه‌ که‌ خواژنه‌کان له‌ خوایه‌تی که‌وتن.

کورد وه‌کوو یه‌کێ له‌ خه‌ڵکانی گۆی زه‌وی به‌ شوێن خۆڵقێنه‌ر و پێکهێنه‌رێک دابووه‌. هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ خواکان به‌ مێیینه‌ و نێرینه‌وه‌ ئه‌م ویست و پێویستیه‌یان پڕکردۆته‌وه‌. به‌ره‌ به‌ره‌ و به‌ تێپه‌ربوونی زه‌مان وای لێهاتووه‌ که‌ کورد خۆلیای هه‌موو جۆره‌ مه‌زهه‌بێک بووه‌ و ئێستاش به‌ ده‌یان مه‌زهه‌ب له‌ نێو کوردان دا بره‌ویان هه‌یه‌. سه‌ره‌ڕای هه‌موو سه‌رهه‌ڵدان و خۆبه‌ختکردنی کوردان له‌ ڕێی مه‌زهه‌به‌ جیاوازه‌کان دا، کورد له‌ نێو خه‌ڵکانی دنیا به‌ بێدین و بێ‌مه‌زهه‌ب به‌ناوبانگه‌. هه‌ر بۆ وێنه‌ قاره‌مانییه‌تی سه‌لاحه‌ددینی ئه‌ییوبی بۆ ئیسلام هیچ دڵی برا موسوڵمانه‌کانیانی نه‌رم نه‌کردوه‌ و کورد به‌ دۆژمنی خواکه‌یان ده‌زانن. ڕه‌نگه‌ یه‌کێ له‌ هۆیه‌کان بۆ ئه‌م بیر و باوه‌ڕه‌ی خه‌ڵکانی دنیا سه‌باره‌ت به‌ کورد ئه‌وه‌ بێ که‌ کورد خۆی به‌ کورد نازانێ و باوه‌ڕی به‌ خۆی وه‌کوو گه‌ل نیه‌. له‌ ڕاستی دا هه‌موو گرفته‌کان له‌ لایه‌که‌وه‌ هۆیه‌که‌یان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ به‌و بێ‌باوه‌ڕیه‌ی کوردان به‌ خۆیان. هه‌ڵبه‌ت نه‌ گرفته‌ و نه‌ خه‌فه‌ت هێنه‌ر که‌ باوه‌ڕێکی وه‌ها هه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ کوردان. ئه‌وه‌ی که‌ گرفته‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ کورد هه‌وڵی نه‌داوه‌ و هه‌وڵ نادا له‌و به‌ نێو ڕاستیانه‌ی که‌ باون وردبێته‌وه‌ و لێێان بکۆڵێته‌وه‌.

ئه‌وه‌ی که‌ خواکان سه‌رجه‌م نێرینه‌ن و په‌یامهێنه‌ره‌کان سه‌رجه‌م نێرینه‌ن و نێرینه‌ وه‌کوو ڕه‌گه‌زی هه‌ڵکه‌وتوو و سه‌رتر ده‌ناسێندرێ و پله‌ و ڕێزی له‌ سه‌رتره‌، پرسیارێکی زۆر گه‌وره‌یه‌. ئه‌وه‌ی که‌ خوا نێرینه‌کان چیدی په‌یامهێنه‌ر بۆ خه‌ڵکانی گۆی زه‌وی به‌ڕێ ناکه‌ن و چیدی (مۆعجیزه‌کان) ناخۆڵقێن، ئه‌وه‌ش پرسیارێکی گه‌وره‌یه‌.

له‌ بایبل یان ئینجیلی پیرۆزی خاچپه‌ره‌ستانه‌وه‌ ده‌ست پێبکه‌م، ئه‌وان باوه‌ڕیان وایه‌ خوا مه‌سیحه‌ و هاته‌ سه‌ر عه‌رز، به‌ڵام جووله‌که‌ بوونه‌ هۆی ئه‌وه‌ی خوا له‌ خاچ بدرێ. خوای خاچپه‌ره‌ستان وه‌کوو خوای جووله‌که‌ و موسوڵمان هیچ نێوانێکی خۆشی له‌ گه‌ڵ ژن نیه‌ و تاوانه‌کانی ژنان به‌و په‌ڕی بێره‌حمی سزا ده‌دات، به‌ڵام هه‌ر پیاوه‌ که‌ ده‌ست به‌ سه‌ری داده‌کێشرێ و بۆ هه‌ر تاوانێک ڕێیه‌کی نوێی نیشان ده‌درێ و خواکه‌ی دڵی زۆر گه‌وره‌یه‌.

با هێندێک له‌ دێڕه‌‌کانی ئینجیل پێکه‌وه‌ بخوێنینه‌وه‌:

"ده‌مه‌وێ زام و ئازار و خه‌فه‌تت چه‌ند هێنده‌ی پیاو بێ، بۆیه‌ ده‌بێ له‌ ژان و ئازارێکی زۆر دا منداڵت بێ؛ پیاویش بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ ده‌بێ ده‌سه‌‌ڵاتدارت بێ" (جێنێسیس 3:16).

" قه‌ت نابێ ئاره‌زووی مڵک و ماڵی جیرانه‌که‌ت بکه‌ی وه‌کوو ماڵه‌که‌ی، ژنه‌که‌ی، خزمه‌تکاره‌کانی، و مه‌ڕ و ماڵاتی" (ئێکسۆدوس 20:17).

"ئه‌گه‌ر پیاوێک کچی خۆی وه‌کوو دیل بفرؤشێ، ئه‌و کچه‌ هه‌موو ئازادییه‌کی خۆی له‌ کیس ده‌دا و پله‌ و پایه‌ی زۆر له‌ دیلێکی پیاو له‌ خوارتره‌" (ئێکسۆدوس 21:7).

"وه‌ختایه‌کی ژن کاتی عاده‌تی مانگانه‌یه‌تی، ئه‌و ژنه تا حه‌وت ڕۆژان پیس و گڵاوه‌ و هه‌ر که‌سێک له‌ ماوه‌ی ئه‌و حه‌وت ڕۆژه‌ دا ده‌ستی لێبدا پیس و گڵاو ده‌بێ تا ئێواره‌ی ئه‌و ڕۆژه‌ی که‌ ده‌ستی لێداوه‌‌" (لێویتیکوس 15:19).

" هه‌ر کات شه‌ڕ له‌ گه‌ڵ دوژمنه‌که‌ت برده‌وه‌ و له‌و نێوانه‌ دا چاوت به‌ ژنێکی جوان که‌وت که‌ هی دوژمنه‌که‌ت بوو، ده‌توانی به‌ دیلی له‌ گه‌ڵ خۆت بیبه‌ی و سێکسی له‌ گه‌ڵ بکه‌ی و ئه‌گه‌ر له‌ دوایه‌ به‌ دڵت نه‌بوو، به‌ڕه‌ڵلای که‌ی بڕوات" (دۆیتێرۆنۆمی 21:10، 21:11، 21:12، 21:14،21:13).

" ژنان ده‌بێ بێده‌نگ و گوێ له‌ مستی مێرده‌کانیان بن و پیاو هه‌میشه‌ ده‌بێ ده‌سه‌ڵاتدار بێ، چون پیاو له‌ پێش ژن دا خۆڵقاوه‌ که‌وایه‌ گرنگایه‌تی زۆرتره‌. هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ش سزایه‌که‌ بۆ ژن چون له‌ باغی عه‌ده‌ن پیاوی هه‌ڵفریواند" (تیمۆسی 2:12،2:11، 2:13، 2:14).

ئه‌و دێڕانه‌ و یاساکانی خوا چی ده‌رده‌خا؟ له‌ هه‌ر بارێکه‌وه‌ لێی بڕوانی و لێکی ده‌یه‌وه‌، وه‌کوو مرۆڤێکی خاوه‌ن بیر ناتوانی باوه‌ڕ بکه‌ی که‌ ئه‌وانه‌ یاسای پێکهێنه‌رێک بێ. مه‌سه‌له‌که‌ زیاتر له‌وه‌ ده‌چێ که‌ مرۆڤێک هه‌ستی تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌ له‌ مرۆڤێکی تری هه‌بێ یان ڕق و قینێكی تایبه‌تی هه‌بێ به‌رامبه‌ر به‌ که‌سێکی تر. باسی نێرینه‌ بوونی خوا و نێرینه‌ بوونی په‌یامهێنه‌ره‌کان زۆر به‌ڵگه‌یه‌کی ئاشکرایه بۆ ئه‌وه‌ی که‌ کتێبه‌ ئاسمانیه‌کان خۆڵقاو و نوسراوی ده‌ستی نێرینه‌ن، چون هیچ خۆڵقێنه‌رێک ڕقی له‌ بوونه‌وه‌ری خۆڵقاوی ده‌ستی خۆی نیه‌. هه‌ر بۆ وێنه‌ هیچ مرۆڤێک قینی له‌ به‌رهه‌می زه‌حمه‌تی خۆی نیه‌.

خاڵێکی گرنگی دیکه‌ش که‌ زۆر سرنجڕاکێشه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌ هه‌موو کتێبه‌ پیرۆزه‌کان دا، ته‌وڕات و ئینجیل و قورئان، خوا ڕووی قسه‌ی له‌ لای مرۆڤی نێرینه‌یه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌و کاتانه‌ی باس له ژنان و سزادانه‌کانیان ده‌کرێ، خوا ڕووی قسه‌ی هه‌ر له‌ لای پیاوه‌. له‌ ڕاستیدا به‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌و کتێبانه‌ زۆر خاڵی هاوبه‌شیان هه‌یه‌ و یاساکانیان زۆر له‌ یه‌ک نزیکن، ئه‌وه‌ به‌ڵگه‌یه‌کی زۆر ڕوونه‌ که‌ هه‌ر سێ کتێبه‌که‌، یه‌ک کتێبه‌، به‌ڵام هه‌ر یه‌که‌ی گۆڕانیان به‌ سه‌ر هێناون‌ و سه‌ر له‌ نوێ به‌ دڵی نێرینه‌ نووسراونه‌ته‌وه‌.

مه‌سه‌له‌ی ژن وه‌کوو هاووڵاتی پله‌ دوو له‌ ناو کۆمه‌ڵگای کورده‌واری

2008-06-16T19:55:00.002-07:00

ئه‌گه‌ر به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی له‌ باسه‌که‌ بڕوانین و مه‌سه‌له‌ی تاک و گروپ له‌ ئارا دا نه‌بێ، ژن له‌ کۆمه‌ڵی کوردی دا ده‌سه‌ڵاتی سه‌د له‌ سه‌دی به‌ سه‌ر داهاتوو و چاره‌نووس و ده‌سنیشانکردنی ڕه‌وتی ژیانی دا نیه‌. مه‌سه‌له‌که‌ وا خۆی جێی کردۆته‌وه‌ که‌ ژنان باوه‌ڕیان کردوه‌ که‌ توانایی و کارامه‌ییان له‌ چاو پیاو که‌متره‌ هه‌ر بۆیه‌ ئه‌وان به‌ چاوساغی خۆیان ده‌زانن و باوه‌ڕیان پێیانه‌، به‌ڵام که‌سانێک هه‌ن که‌ تێپه‌ڕبوونی زه‌مان زۆر ڕاستیان بۆ ڕوونده‌کاته‌وه‌ و ئه‌وکاته‌‌ له‌ خه‌وی شیرینی بێده‌سه‌ڵاتی وه‌خه‌به‌ر دێن و باوه‌ڕ به‌ بوونی خۆیان وه‌کوو مرۆڤ ده‌که‌ن و تواناییه‌کانیان بۆ ده‌رده‌که‌وێ و به‌ هه‌موو هێز و تواناوه‌ هه‌وڵی ده‌ربازبوون له‌م قه‌فه‌سه‌ به‌ زێڕ سازکراوانه دا ده‌ده‌ن‌ یان قورسایی باری ژیان له‌ سه‌ر شانیان هه‌ست پێده‌که‌ن، به‌ڵام چون یاسای فڕین نازانن، چون یاسای ڕویشتن به‌ سه‌ر عه‌رز دا نازانن، چون له‌ گه‌ڵ یاساکانی کۆمه‌ڵگا له‌ دنیای ڕاستی دا ئاگادار نین، یان پێش ئه‌وه‌ی که‌ فێری فڕین بن، باڵیان ده‌شکێنن، یان وه‌کوو منداڵێکی که‌ تازه‌ فێری ڕۆیشتن بووه‌ هه‌ر ده‌که‌ون و هه‌ڵده‌ستنه‌وه‌ و جاری وایه‌ ده‌رفه‌تی هه‌ستانه‌وه‌ی تازه‌ بۆ ڕاوه‌ستانه‌ سه‌ر پێی یه‌کجاریان پێنادرێ و کۆتایی به‌ سه‌ربه‌خۆبوونیان دێت. چون سه‌ربه‌خۆیی ئه‌وان دژی یاسا و داب و نه‌ریته‌کانی کۆمه‌ڵگایه‌ و ڕه‌سه‌نایه‌تی خاوه‌نه‌کانیان په‌ڵه‌ی تێده‌که‌وێ، هه‌ر بۆیه‌ کاره‌ساته‌ خۆێناویه‌کان ده‌قه‌ومێن.

ژن هاووڵاتی پله‌ دووه‌، چون سه‌ودای پێده‌کرێ. ژن به‌ ژنه‌ کردنیان له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی بارێکیان له‌ کۆڵ بێته‌وه‌ و به‌ تیڕێک دوو نیشانیان پێکابێ. یان پاره‌ ساندنی ماڵه‌ بابی کچ له‌ ماڵی زاوا بۆ پڕکردنه‌وه‌ی ده‌ست کورتیه‌کانی خۆیان، یانی زۆر به‌ ڕاشکاوی ئه‌وه‌ نیشان ده‌دا که‌ ژن کالایه‌که‌ یان که‌ره‌سه‌یه‌که‌ بۆ سه‌وداکردن و بردنه‌ سه‌ری باری ئابووری بنه‌ماڵه‌کان، ئه‌گه‌رچی ئه‌وه‌ش بێ ڕێزی و بێ حورمه‌تی ماڵه‌ زاوای به‌ دوا دایه‌ و دیسان هه‌ر وه‌کوو که‌ره‌سه‌یه‌کی ناو ماڵ سه‌یریان ده‌کرێ و که‌ڵکیان لێوه‌رده‌گیرێ.

به‌خشینی کچ به‌ کابرای ده‌وڵه‌مه‌ند و ده‌ستڕۆیشتوو بۆ پێکه‌وه‌نانی نێو و شۆره‌ت، جا هیج فه‌رق ناکا کابرا خاوه‌ن چ جۆره‌ که‌سایه‌تیه‌که‌، گرنگ پاره‌یه‌. که‌ ئه‌وه‌ش دیسان و دیسان کاره‌ساته‌ خوێناویه‌کانی به‌ دواوه‌یه‌ ئه‌گه‌ر کچه‌ عه‌قڵی بێته‌ سه‌رخۆ و وره‌ی به‌رز بێته‌وه‌ و دژ به‌م هه‌ڵوێسته‌ ڕاوه‌ستێ.

سه‌ره‌ڕای ئه‌و ده‌رفه‌تانه‌ی هێندێ که‌س بۆیان هه‌ڵده‌که‌وێ و به‌ره‌و ده‌ره‌وی کوردستان دێن، چوارچێوه‌کانی ژیان له‌ چاوی ژن و پیاوی کورده‌وه‌ هیچ گۆڕانی به‌ سه‌ر نایه‌ت. له‌وانه‌یه‌ ته‌سکتر ببنه‌وه‌ به‌ڵام کراوه‌تر سه‌یری یاساکانی پێکه‌وه‌ ژیان کردن شتێکی هه‌ر زۆر یاساغه‌، چون ده‌بێته‌ هۆی لادان له‌ که‌له‌پووری کوردی. هه‌له‌ ڕه‌خساوه‌کان ناپێکرێن، ده‌رفه‌ته‌ هه‌ڵڕژاوه‌کان ناقۆزرێنه‌وه‌، ته‌نیا و ته‌نیا و گه‌وره‌ترین هۆ بۆ‌ ئه‌م باره‌ ناله‌باره‌ مه‌سه‌له‌ی "نامووس" و "شه‌ڕه‌ف"ه‌ که‌ له‌ قامووسی کوردی دا نابڕیته‌وه‌.

پێشنه‌که‌وتوویی خه‌ڵکی کورد، ترسان له‌ هه‌نگاو هه‌ڵێنانه‌وه‌ به‌ره‌و دنیای تازه‌، دنیایه‌ک که‌ هه‌ڵبژێردراوی خۆیان بێ، بێتوانایی مرۆڤی کورد له‌ گرتنی خاڵه‌ به‌ سوود و به‌که‌ڵکه‌کان و کۆڕمان له‌ سه‌ر پیسی و خراپه‌، ئاوێته‌ بوون له‌ گه‌ڵ تووند و تیژی و شانازی کردن به‌ هێزی باسک که‌ مه‌سه‌له‌یه‌کی باوی سه‌رده‌می هه‌ڵدانی مرۆڤ به‌ره‌و شارستانیه‌ت بوو، گیرکردنی مرۆڤ له‌ چاخه‌ کۆنه‌کان و خۆ به‌ستنه‌وه‌ به‌ هێندێ بیر و باوه‌ڕ به‌ بێ پشکنین و لێکۆلینه‌وه‌ و تاو توێکردنیان، سه‌ربه‌خۆ نه‌بوونی کورد له‌ هه‌بوونی ئایدئۆلۆژیایه‌ک و به‌سترانه‌وه‌ به‌ هه‌موو جۆره‌ ئایدئۆلۆژیه‌ مه‌زهه‌بیه‌کان و و به‌ ئایدئۆلۆژی وڵاتانی داگیرکه‌ری – که‌ له‌و باره‌شه‌وه‌ زۆر هه‌ست به‌ شانازی ده‌کا و هیچ بۆی شه‌رم نیه‌ و ته‌نانه‌ت بۆ جارێکیش بێ ئه‌و پرسه‌ی بۆ ساز نه‌بووه‌ که‌ بۆ ده‌بێ کورد خاوه‌نی هیچ بیروباوه‌ڕێکی سه‌ربه‌خۆ نه‌بێ - ئه‌وانه‌ به‌ گشتی له‌ سه‌ر ده‌روونناسی مرۆڤی کورد کارتێکردنی زۆریان بووه‌ و هه‌یه‌ چون مرۆڤی کورد، مرۆڤێکی سسته‌، بێ وره‌یه‌، بێ ئامانجه‌، یه‌کنه‌گرتووه‌. هه‌موو خه‌ڵکانی دنیا ژێرده‌ستی و زۆڵم و برسیه‌تیان ته‌جروبه‌ کردوه‌، به‌ڵام هه‌ر هه‌موویان بۆ سازکردنه‌وه‌ی خۆیان تێکۆشاون و پێکه‌وه‌ ورده‌ ورده‌ و دانه‌ دانه‌ به‌ سه‌ر نه‌هامه‌تیه‌کان دا زاڵ بوون و له‌ پاشان کێشه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانی ناو کۆمه‌ڵگاکه‌یان چاره‌سه‌ر کردوه‌ و ده‌که‌ن.

خه‌ڵکی کورد ته‌نانه‌ت بۆ جارێکیش بیری یه‌کگرتوویی وه‌کوو باوه‌ڕ به‌ زه‌ینی دا نه‌هاتووه‌ و نه‌یهێناوه‌ته‌ سه‌ر کاغه‌ز. جیاوازبوونی پارچه‌ و ناوچه‌ و زاراوه‌ ته‌نانه‌ت بۆته‌ کێشه‌یه‌ک و زیاتر داپچڕانی خه‌ڵکی کورد له‌ یه‌کتر، چون کورد هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌تدا باوه‌ڕی به‌ خۆی وه‌کوو گه‌ل نیه‌.

ئه‌و کێشانه‌ ده‌بنه‌ هۆی مانه‌وه‌ و ڕۆچوون له‌ نێو سیستمی خێڵایه‌تی و هه‌بوونی داب و یاسای جۆراوجۆر و ئازاد بوونی تاقمی سه‌ره‌وه‌ی خێڵ (کۆمه‌ڵگا) یان هاووڵاتی پله‌ یه‌ک بۆ به‌ کارهێنانی یاسای خۆی و به‌ڕێوه‌بردنی داب و ده‌ستووری خۆی که‌ هه‌موویان به‌ گشتی ژنی کورد له‌ چوارچێوه‌یه‌کی ته‌سکی ته‌نگه‌به‌ر دا ده‌به‌ستنه‌وه‌. چون ئه‌م ڕه‌وته‌ له‌ گه‌ڵ باری ڕه‌وانی هه‌موو به‌ره‌یه‌ک ناسازێ، زۆر ئاشکرایه‌ که‌ هه‌میشه‌ تاقمێک دژ به‌م دواکه‌وتوویی‌یه‌ وه‌ده‌نگ دێن، به‌ڵام له‌ به‌ر ئاماده‌نه‌بوونی ژن و پیاوی کورد له‌ باری بیر و باوه‌ڕه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ ڕه‌وتێکی تازه‌ و ڕوانگه‌یه‌کی تازه‌ و تێڕوانینێکی تازه‌، ته‌نیا که‌ره‌سه‌ بۆ ڕاوه‌ستان له به‌رانبه‌ر‌ تاقمی ناڕازی پشت به‌ستن به‌ دواکه‌وتوترین و نائینسانه‌ترین شێوه‌یه‌‌، ئه‌ویش کوشتنه‌.

2008-06-15T17:20:00.000-07:00

ئەوەی کە چەندە ئاگاداری مێژووی گۆڕانکاریەکانی ئوروپای و بە تایبەت مێژووی لە خەو ڕابوونی تاقمێک لە ژنانی ئوروپا نازانم، بۆیە دەڵێم تاقمێک، چون بە پێی هەموو بەڵگە و بەرهەمەکانی ئەم خەباتە و بەرهەمی ئەم دەستکەوتە لە دنیای ئەوڕۆدا، ئێستاش تەنیا تاقمێکی نە زۆر گەورەن کە ویستیان ئەوەیە وەکوو مرۆڤ سەیریان بکرێ و هەڵسوکەوتیان لە گەڵ بکرێ، ئەوەی دیکە هەر بە ژیانە پەستەکەی جاران ڕازین و چێژیشی لێوەردەگرن.
دەمەوێ ئەو دەمی ئوروپا لە گەڵ ئێستای کۆمەڵی کوردەواری هەڵسەنگێنم. ئەگەر بگەڕێنەوە بۆ یەکەم دەورەی فیمینیزم لە ئاخر و ئۆخریەکانی سەدەی نۆزدە و سەرەتای سەدەی بیست، تاقمێک لە ژنان بە سەرکردایەتی چەند ڕۆشنبیری پیاو گرووپی ژنانی ڕۆشنبیریان ساز دا کە مەبەستیان ڕوونکردنەوەی ژنان لە مافی خۆیان وەکوو مرۆڤ بوو. ئەوانە لە ناو ژنان و پیاوانی دژی ئەم ڕەوتە "بە ناو ڕۆشنبیرە ژنەکان" ناو دەبران و دژایەتیەکی تووندیشیان دەکرا. لە بەر ناشارەزا بوون و زانیاری کەمی ژنان ئەم ڕەوتە پاش ماوەیەک کوێر بۆوە و بێدەنگی لێکرا.

ژنان لەو سەردەمەی ئوروپا دا وەکوو هاووڵاتی پلە دوو دەژمێردران یان هەر ئەسڵەن هاووڵاتی نەبوون، چون هەر لە ژێر باڵی مێردەکان و باوکەکانیان دابوون. مافی خوێندن و دەنگدانیان نەبوو. خوێندن تەنیا بۆ خەڵکانی دەوڵەمەند بوو ئەویش لە چوارچێوەیەکی تەنگ و تەسک دا. بۆ وێنە ژنە دەوڵەمەندەکان تەنیا دەرسی ماڵداری و خاو و خێزان بە خێوکردنیان دەخوێند. فێر دەکران کە چۆن گوێ لە مستی مێردەکانیان بن و ئەمرەکانیان بە جێ بێنن و شەو وڕۆژ کڕنۆشیان بۆ بەرن. لە پەنای ئەوەشدا لە هێندێ بواری هۆنەریش دا بۆیان هەبوو کە تێکەڵاویان هەبێ، وەکوو مۆسیقا کە زیاتر پیانۆ بوو و هەروەها وێنە‌کێشان.

ژنان لەو سەردەمە دا هەر چی زیاتر منداڵیان ببوایە زیاتر مۆرکی جوانیان پێوە دەچەسبا، ئەگەرچی ناشێرینیش بوایەن. ژنی باش ئەوە بوو کە منداڵی زۆر ببێ و بێ‌ ئەمری مێردەکەی نەکا، بە دڵی باب و برای زەماوەند بکا و گوێ لە مستی مێردەکەی بێ و قەت بیر و بڕوای خۆی دەرنەبڕێ، چۆن هەمیشە مێردە کە چاک و خراپی ئەو باشتر دەزانێ بەو پێیەی کە ژنان عەقڵیان تەواو نیە و تەنیا بۆ ڕاحەتی و خۆشی پیاو دانراون و سەرەڕای ئەوەش بەشێک لە مڵکی پیاو بوون. ئەو ژنانەی خیانەتیان بە مێردەکانیان دەکرد یان دەسووتێندران یان دەخێنکێندران، بەڵام ئەو پیاوانەی کە خیانەتیان بە ژنەکانیان دەکرد زیاتر حۆرمەتیان لێدەگیرا و قەدر و ڕێزیان لە ناو کۆمەڵگا دا زیاتر دەبوو.

تاقمێکی زۆر لە ژنان دژی ئەم ڕەوتە نوێیەی ژنان بوون چۆن باوەڕیان کردبوو کە ژن لە پیاو لە خوارترە و ژن ڕێکخەری خۆشی و ڕاحەتی پیاوە و هەموو ساتەکانی ژیانی دەبێ بەختی ئەم ئەرکە بکا. بۆ ئەو باوەڕەشیان بەڵگەیەکی زۆر باوەڕپێکراویان بوو ئەوەش دەستوورەکانی کتێبی پیرۆز بوو کە تێیدا هاتبوو کە ژنان جگە لە مێرد و منداڵ بە خێوکردن هیچ تواناییەکی دیکەیان نیە و ئەگەریش بیانەوێ کارێکی دی بکەن قەت تێیدا سەرناکەون. ژنان گەورەترین ئاواتیان ئەوە بوو خاوەنی ماڵی گەورە و جل و زێری زۆر بن. ئەوە بۆ ئەوان پڕبایەخترین دەستکەوت لە ژیانیان دابوو.

بە هەڵسەنگاندنی ئێستای کۆمەڵی کوردی لە گەڵ ئەو دەمی ئوروپا دا زۆر خاڵی هاوبەش دەبیندرێن کە لە کۆمەڵی کوردی دا زۆر ئەولاتریش چوون. ئەگەر هەر لە بوونی ژنەوە دەست پێبکەم، ژن لە کۆمەڵی کوردی دا وەکوو هاووڵاتی پلە دوو حیساب دەکرێ و تەنانەت لە زۆر شوێن هەر وەکوو مرۆڤیش نایەتە ئەژماردن. ژن هەر بۆ مەسەلەی خیانەت ناکوژرێ، تەنانەت لە بەر هەڵبژاردنی هاوژینی داهاتووی، گوێ ‌ڕایەڵنەبوون بە باوک و برا و مام و خاڵ و ئامۆزا و خاڵۆزا و مێرد دەکوژرێ. پیاو بۆی هەیە خیانەت بە ژنەکەی بکا و لێرەش ڕێز و قەدری دەگیرێ چون پیاوەتی خۆی سەلماندووە. پیاو لە کۆمەڵی کوردی دا بە پێی ئایینی پیرۆزی ئیسلام بۆی هەیە چوار ژن بێنێ و لە پەناشەوە بە پێی تەبسەرە نوێیەکان ئایینی پیرۆزی ئیسلام هەر چەند دانە بیهەوێ سیغە بکا، چون ژن بۆ خۆشی پیاو سازکراوە و پیاو هێز و توانای بە خێوکردنی ئەو "زەعیفانە"ی هەیە.

ئێستا لە سەدەی بیست و یەک دا لای ئێمە هەندێک لە ژنان ئیزنی درێژەدان بە خوێندنیان پێنادرێ، چون ئەرکی ژن ئەو هەموو زانیستەی پێناوێ. خەوتن لە گەڵ پیاو و منداڵ بە خێوکردن و قاپ و قاچاق شوتن بۆ ئەوەی پێویستە! ئەگەر چاو لە بیر و باوەڕی ژنان دەکەی بۆت دەردەکەوێ کە ئەم ڕەوتە چوونە پێشی بە بێ ویستی ژنان هاسان نیە. بە خوێندەوار و نەخوێندەوارەوە ژمارەیەکی زۆر لە ژنانی کورد ئاواتی زێڕ و ماڵ و پارەیەک دەخوازن کە کەسێک بۆیان دابین بکات و بۆ ئەوەش حازرن هەموو ژێردەستی و زەلیلیەک قەبووڵ بکەن. جگە لەوە دەرسەدێکی زۆر لە ژنان لە بەخێوکردنی ماڵ و منداڵ زیاتر نایانهەوێ هیچ ئەرکێکی دیکەیان پێ بسپێردرێ. ژنان حازرن مێرد بە کەسێک بکەن کە خاوەنی ژن و مندڵە، بە واتایەکی دی بە سەر ژن بچن. دەرسەدێکی زۆر لە ژنان لە کۆمەڵی کوردەواری لە چوارچێوەی سوننەت و داب و نەریتە ناحەزەکان دا دەژین و هەست بە خۆشی دەکەن. لە کۆمەڵی کوردەواری دا ژن دژی ژن دەجووڵێتەوە و تەنانەت بە کۆشتیشی دەدا. ژنی کورد وەحشی بوونی پیاوی لە لا شتێکی ئاسایی‌یە و دەم ناکاتەوە. پیاوی کوردی ڕۆشنبیر هەوڵی گوڕانی مێشکە گەندەڵەکانی کۆمەڵی کوردی نادەن، چون زۆربەیان لە بەرەو پێش چوونی ئەم ڕەوتە هیچ گرفتێکیان نیە.

پیاوی کورد دەتوانێ لە باری ئەخڵاقیەوە تەواو مرۆڤێکی گەندەڵ بێ، بەڵام لە حیزبە کوردیەکان، لە مێدیاکان، لە سیاسەت، لە هەر کۆڕ و کۆمەڵێک دا ئەندام بێ، چون ئەوە مەسەلەیەلی تایبەت بەو پیاوەیە، بەڵام ئەگەر ژنێک لە باری ئەخڵاقیەوە جارێک لە سەر ڕێی ڕاست لای دابێت، لە هیچ کۆڕ و کۆمەڵێک دا وەرناگێرێ و وەکوو داوێن پیس سەیر دەکرێ. ئەگەر چاوێک بە دەور و بەرمان دا بخشێنین هەر پیاوە داوێن پیسەکانن کە لە کۆمەڵی کۆردی دا ڕێزیان زیاترە و پلەیان لە سەرترە. کۆمەڵێک داوێن پیس بەرنامە داڕێژەر و خەباتگێڕی کۆمەڵگای کوردین و هەوڵیان لە ناوبردنی ژنە داوێن پیسەکانە.

بۆ ئێره‌؟

2008-04-06T20:27:00.012-07:00

من و ده‌لاقه‌. له‌وه‌ی دڵنیام که‌ هه‌ر که‌س ده‌لاقه‌یه‌کی بۆ خۆی هه‌یه‌ که‌ له‌وێوه‌ سه‌یری دنیا ده‌کا و بیر و باوه‌ڕی تاو و توێ ده‌کا. باشتر بڵێم ده‌ڵاقه‌ ده‌توانێ هه‌ر بۆ دیوی ده‌ره‌وه‌ نه‌کرێته‌وه‌، ده‌توانێ ده‌ربیجه‌یه‌کیش بێ بۆ بینینی بیره‌کانی هه‌ر تاکێک. ده‌لاقه‌یه‌ک بۆ ده‌ر و ژووری دنیای مرۆڤ به‌ بێ هیچ دڕدۆنگیه‌ک مرۆڤ له‌ سه‌ر عه‌رزی ژێر پێی ڕاده‌گرێ و ئیزنی ژیانی له‌ نێو خه‌و و خه‌یاڵ لێده‌ستێنێته‌وه‌. مه‌به‌ست له‌وه‌ نیه‌ که‌ دنیای خه‌یاڵ ڕه‌ت بکه‌مه‌وه‌، مه‌به‌ست له‌وه‌یه‌ که‌ مرۆڤ ناتوانێ هه‌موو ژیانی له‌ نێو خه‌یاڵ دا بژی و توخوونی ڕاستیه‌کان نه‌که‌وێ. ئه‌گه‌ر وابێ ئه‌وه‌ به‌سه‌رهاتێکی نادیاری هه‌یه‌ و به‌ پێی هه‌ڵکه‌وت ده‌توانێ شتی باشی بکه‌وێته‌ ڕێ و شتی خراپیش.

ئێره‌ش ده‌لاقه‌یه‌که‌ بۆ بینینی ئه‌و ڕاستیانه‌ی من و تۆ و هه‌موومانی ده‌وه‌ره‌ داوه‌.